Hava Parası helal midir?

Kiracının kiralanan gayri menkulü (me’cûr) boşaltması veya devretmesi karşı­lığında yeni kiracıdan (hatta bazı hallerde gayrimenkul malikinden) istediği toplu bedele, bazan da mülk sahibinin kira akdi yapılırken kiracıdan (periyodik ödemeler­den ayrı olarak) İstediği peşin bedele “hava parası (bedelü’l-hulüv)” denilir.

İslâm borçlar ve ticaret hukukunda, ak-din neyi konu aldığı, tarafların hak ve borç­larının ne olacağı gibi akdin kuruluşu ve işleyişi ile İlgili temel noktaların önceden açıkça bilinmesi ve belirtilmesi istenir. Hile, aldatma, beklenmedik risk ve zarar, karşı tarafın zor durumda olmasından yararlana­rak aşırı kazanç elde etme, sebepsiz ve emeksiz kazanç İse kınanır ve mümkün olduğu ölçüde hukukî müeyyidelerle ön­lenmeye veya telafi edilmeye çalışılır. Bu ve benzeri düzenlemeler, İslâm’ın beşeri ilişkilerde açıklık ve dürüstlüğü hakim kıl­ma, toplumda barış, güven ve hukuk düze­nini kurma amacının da bir parçasını oluş­turur. Bu itibarla, klasik literatürde, günü­müzdeki anlamda ve uygulanan şekliyle hava parası ve hükmü konusu yer almasa bile, bu hususun İslâm borçlar ve ticaret hukukunun genel ilke ve amaçlan açısından değerlendirilmesi mümkündür.

Hava parasının hukukî ve dinî hükmü araştırılırken bu âdet ve uygulamanın ge­nel iktisadî sebeplerinin, tarafların konum ve amaçlarının da göz önünde bulundu­rulması gerekir. Günümüzdeki hava para­sının bir sebebi enflasyonun kira bedeline olan etkisi ve yasal korumacılıktır. İşyerleri ve diğer gayri menkuller başlangıçta piyasa değerinden kiralansa bile paranın hızla değer kaybetmesi, kiracının da yasalarla belli ölçüde korunup kira akdinin ileriki yıllara taşırılması, enflasyon oranının kira bedeline yansıtılmasında da çoğu zaman yasal veya fiilî zorlukların bulunması sebe­biyle, kiracının giderek çok avantajlı bir konum kazandığı sıklıkla görülür. Böyle durumlarda kiracı, kendi emek ve gayreti­nin dışında çoğu zaman da haklılığı ve meşruiyeti tartışılabilir sebeplerle oluşan bu konumunu iktisadî yönden değerlen­dirmekte, kira sözleşmesinde devir yasağı bulunsa bile ortaklık ve gizli kiracılık gibi çeşîtü yollarla bu İşyerini yeni kiracıya “ha­va parası” denilen yüklü bir meblağ karşılığı devredebilmektedir. Burada kiracının ken­dine ait olmayan bir hak ve menfaat karşı­lığı bedel aldığı ve haksız bir kazanç elde ettiği açıktır. Bu durum özellikle vakıf, belediye, hazine malı gibi kamu mallarının uzun süre için düşük bir bedelle kiraya tutulması veya enflasyon sebebiyle kira bedelinin giderek sembolik bir ödeme durumunu alması halinde daha çok görül­mektedir. Bu tür mallar öteden beri, gerek yönetimlerindeki gevşeklik gerekse halkın bu tür mallarla ilgili yanlış telakki ve eğilim­leri sebebiyle zaman zaman haksız kazanç ve istismar konusu olmaktadır. Bu yüzden­dir ki, sonraki dönem Hanefî fıkhında, bu tür malların ancak üç yıl için kiraya verilebi­leceği, kira bedelinin de piyasa değerinden aşağı olmayacağı belirtilerek belli ölçüde önlem alınmaya çalışılmıştır. Fıkıh kitapla­rında günümüzdeki hava parasına benzer­lik gösteren ilk örnek ve tartışmalar da vakıf mallarının kiracılığının belli bir bedelle devri sebebiyle gündeme gelmektedir. Vakıf malın icareteyn usulüyle kiralanması halinde yeni kiracıdan alınan bu bedel haklı bir sebebe dayansa da, diğerlerinde kiracı­nın çoğu defa vakfa ait hak ve menfaat karşılığı bedel aldığı söylenebilir.

Günümüzde uygulanan şekliyle hava pa­rasının ikinci sebebi ise, özellikle işyeri kiracılığında kiracının oluşturduğu müşteri potansiyelinin, isim ve marka hakkının işyerinde bulunan demirbaşların veya İşye­rine yapılan harcamaların yeni kiracıya bedel karşılığı devridir. Kira sözleşmesinin de buna imkân vermesi halinde, kiracının bu durumda haksız ve sebepsiz bir kazanç elde ettiği söylenemez. Çünkü kiracı bura­da mal sahibine ait olan bir hak ve menfaati değil, kendi emek, fedakârlık ve gayretinin sonucu oluşan bir hakkı satmak­tadır. İlk dönem Hanefî hukukçular mücer­ret ve manevi haklar ve menfaatler karşılı­ğında bedel almayı caiz görmemişken, daha sonraları örf ve toplumsal ihtiyaçlar sebebiyle bu caiz görülmeye başlanmıştır. Çağdaş İslâm hukukçuları, telif hakkı, pa­tent ve isim hakkı da dahil, manevi hakların satışını caiz görmekte, karşılığında bedel alınmasının haksız kazanç olmayacağını ifade etmektedirler. Böyle olunca, kiracının bu mahiyetteki hakları için alacağı karşılı­ğın caiz olması gerekir. Kiracının devre yetkili olup olmayacağında ise öncelikli °larak kira sözleşmesine, sonra da o bölgede yerleşik örf ve uygulamaya bakılır.

Hava parasının diğer uygulama şekilleri de yukarıda Özetlenen iki yaklaşım içinde ele alınıp değerlendirilebilir. Sözgelimi, mal sahibinin kira akdi başlangıcında kira­cıdan aylık ödemeler dışında peşin olarak aldığı toplu para, hava parasından ziyade kira bedelinin bir parçası olarak görülmeli ve kira akdinin herhangi bir sebeple feshi halinde de ona göre işlem görmelidir. Kira­cı belli bir süre için peşin ödeme İle kiraya tuttuğu gayri menkulü süresinden önce tahliye etmesi halinde, kullanmadığı süre­ye isabet eden kira bedelini mal sahibinden haklı olarak talep edebilmelidir. Bu konuda taraflar arası kira sözleşmesi esas olmakla birlikte, mal sahibi bu erken tahliye sebe­biyle açık bir zarara uğramadığı sürece sözkonusu bedeli en azından dinen ve ahlaken iade etme yükümlülüğündedir. Buna karşılık kira süresi sona erdikten son­ra, kiracının yasaların korumasından veya zilyedliğin sağladığı fiili durumdan yararla­narak kiralananı tahliye için bedel talep etmesi ise haksız bir taleptir. Nitekim, islâm Konferansı Teşkilatı’na bağlı İslâm Fıkıh Akademisi’nin 1988 yılında Cidde’de yapılan 4. dönem toplantısında da benzeri bir karar alınmış, kira akdi devam ederken kiralananı erken tahliye eden kiracının kalan kira süresi karşılığında yeni kiracıdan veya mal sahibinden alacağı bedel caiz görülürken, kira süresi sona erdikten sonra kiralananda artık gayrimenkul malikinin hak sahibi olduğu, onun muvafakati olma­dan kiralananın bir başkasına devredilme­sinin ve bunun için bedel alınmasının caiz olmayacağı belirtilmiştir.

Akit ve hukukî işlemlerde tarafların hak ve yükümlülükleri arasındaki dengeyi korumak, haksız kazancı önleyip kişileri sade­ce alınterlerinin ve meşru haklarının karşı­lığını almaya ikna etmek oldukça zordur. Bunun hukuk kurallarıyla ve maddi yaptı­rımlarla sağlanması da çoğu kez mümkün olmaz. Herşeyden önce tarafların hak ve hakkaniyeti bilmeleri, kul hakkı İhlalinin ağır bir vebal yüklediğine inanmaları, so­rumluluk duygularının yeterince gelişmiş olması ve bunun olumlu etkilerinin beşeri ilişkilere yansıması gerekir. Günümüzde İslâm, çok sınırlı ve dar bir çerçevede anla­şıldığı ve uygulandığı, İslâm’ın insanı ve hayatı bütünüyle kucaklayan akîde ve öğ­retisi iyi kavranamadığı için, İktisadî ve hukukî ilişkiler kendi piyasa şartlan ve di­namiği içerisinde oluşmakta, meşruiyetinin ölçüsünü kendisi koymakta, sonuçta da güçlü ve becerikli kimselerin daha haklı olduğu bir fiilî durumlar ortamı doğmakta­dır. Artık bu noktadan sonra kişilerin dinî duygu ve inançları bile kazancın haksızlığı­nı görmede yetersiz kalmaktadır. Bu itibar­la, hava parası da dahil iktisadî ve ticarî hayatta cari çeşitli işlem ve kazanç yollarını çevrenin genel kabulüne göre değil de islâm’ın hak ve meşruiyetle ilgili genel ilke ve amaçlarına göre değerlendirmek, beşeri ilişkilerde karşılıklı rızayı gözetmek, haklı ve helâl kazancı gaye edinmek gerekir.

BENZER KONULAR:

• Zekat havale parasını ödemeli miyiz
• İşyeri parasını zimmetine geçirmenin günahı
• Faiz parası yakıta (doğal gaza) harcanır mı
• İbadet nedir, Niçin İbadet Ediyoruz, İbadet Çeşitleri ve İbadet Yerleri
• Ömer bin Abdülaziz’in hayatı, yönetim anlayışı ve sözleri
• Tümünü görüntüle.
• Hastanın halini sorma hadis
• Hastanın orucunu bozması caiz mi
• Diyalize giren Hastanın abdesti bozulur mu?
• Ölümü çok anmak müstehaptır
• Su bulunduğu zaman hasta ve yolcunun hükümleri nelerdir?
• Tümünü görüntüle.
• Hastanın halini sorma hadis
• Su bulunduğu zaman Hasta ve yolcunun hükümleri nelerdir?
• Sekerat halindeki (ölüm döşeğinde olan) bir Hastaya neler yapılabilir?
• Eşim Hastalandı ne yapabilirim
• Hasta için şifa kurbanı Kesilir mi Diyanet
• Tümünü görüntüle.

• zeytinyağı sürmek orucu bozar mı
• Saça zeytinyağı sürmenin faydaları
• Zekatın Tarifi, Hikmeti, Farz Oluşu, Zekat Vermemenin Cezası
• Hz. Âişe hayatı Kısaca
• Hanefi Mezhebine Göre Riba (Faiz)
• Tümünü görüntüle.