ALEVÎ (العلوي)
Sözlükte “Ali’ye mensup” anlamına gelir. İslam kültür tarihinde hem soy, hem siyaset, hem tasavvuf, hem de inanç açısından farklı anlamlarda kullanılmıştır.

1. Soy ve Nesep Anlamı

Hz. Ali’nin oğulları Hasan, Hüseyin, Muhammed b. Hanefiyye, Ömer ve Abbas yoluyla gelen bütün torunlarına Alevî denir.

Özellikle Hasan ve Hüseyin soyundan gelenler için “şerif”, “seyyid” gibi unvanların yanında Alevî nisbesi de kullanılagelmiştir. Günümüzde de bu soyu taşıyanlar bu nisbeyi kullanmaktadır.

2. Siyasî Tarihteki Anlamı

Hz. Peygamber’in vefatından sonra ortaya çıkan halifelik tartışmalarında Hz. Ali’yi destekleyenlere “Aleviyye” veya “Şîatü Ali” (Ali taraftarları) denmiştir. Karşıt gruplar ise “Ömeriyye” ve “Osmaniyye” olarak adlandırılmıştır.

Abbâsîler döneminde merkezî otorite zayıflayınca ortaya çıkan bazı yerel hanedanlar (İdrîsîler, Fâtımîler, Zeydîler vb.) meşruiyet kazanmak için kendilerine Alevî nisbesi vermişlerdir. Ancak bugün bunların çoğunun gerçekte Hz. Ali soyuyla bağı olmadığı bilinmektedir.

3. Tasavvuftaki Kullanımı

yüzyıldan itibaren tarikatlar teşkilatlanmaya başlayınca, silsilelerini Hz. Ali’ye dayandıran tarikatlara (Kâdiriyye, Rifâiyye gibi) Alevî tarikatlar denmiştir.

Silsilesini Hz. Ebû Bekir’e dayandıranlar (Nakşibendiyye gibi) ise Bekrî olarak anılmıştır.

4. İnanç ve Mezhep Anlamı (En Yaygın Kullanım)

Alevî terimi, günümüzde özellikle iki inanç grubu için kullanılır:

Nusayrîlik – bugün Lübnan, Suriye ve Hatay yöresinde yaşayan grup.

Kızılbaşlık – 13. yüzyılda Anadolu’daki etnik ve dinî kaynaşmalar sonucu ortaya çıkmış, 16. yüzyılda Safevîler’in propagandasıyla gelişmiştir.

Osmanlı arşiv belgelerinde bu ikinci grup genellikle “Kızılbaş” veya “Râfizî” olarak kaydedilmiştir. Ancak bu gruba mensup olanlar kendilerine “Alevî” adını vermişlerdir.

Özetle:
Alevî kelimesi; Ali soyundan gelenleri, siyasî olarak Ali taraftarlarını, Ali’ye dayanan tarikatları ve özellikle Anadolu’da ortaya çıkan Kızılbaş inanç geleneğini ifade eder. En yaygın ve güncel kullanımı ise bu son gruptur.