İ’TAK (AZAT ETMEK)

S.1. İ’tak nedir?

C.I. İ’tak lügatte, Güç ve özgürlük anlamına gelir. Bir görüşe göre, mülkiyetten kurtulma demektir.

Bazen ltk i’tak yerine kullanılır.

Şer’i Istilahta, Insan hakkında, başkalarının mülkiyetini kaldıran hükmi bir güçtür. Diğer bir tanıma göre, azat olana şahitlik ve velilik ehliyetini kazandıran, başkalarında tasarruf etmesini ve başkasının kendisinde tasarrufunu def etmesini sağlayacak hukuki bir gücün ispatıdır.

S.2. Kimler azat edebilir?

C.2. Her Hür ve balig kendi mülkünde i’tak yapabilir. Kölesine veya cariyesine, sen hürsün veya azat edilmişsin yahut seni hür yaptim, ya da seni azat ettin dediğinde, azat olmasını niyet etsin, etmesin azat olur. Aynı şekilde senin başın yahut yüzün veya boynun veya bedenin hürdür veya cariyesine fercin hürdür dediğinde azat olur.

Üzerinde mülküm yoktur der ve bu sözle hürriyetini niyet ederse özgür olur, niyet etmese azat olmaz. Kinayeli sözler de böyledir.

Senin üzerinde herhangi bir hakkım yoktur derse ve azat olmasını niyet ederse azat olmaz.

Bu oğlumdur der ve bu sözünde ısrar ederse veya bu benim azat ettigimdir veya ey azatlım derse azat olur.

İki kişi birlikte birisinin köle olan oğlunu satın alırlarsa, babanın payı azat olur ve diğer ortağa karşı zemin de değildir. Aynı şekilde iki kişiye bir köle miras kalırsa, babanın payı azat olur ve diğer ortak muhayyer dir. Dilerse payını azat eder, dilerse köleyi çalıştırarak payını tahsil eder. Onlardan her biri diğerinin aleyhine, kölenin özgürlüğüne dair şahitlik ederse, tümü azat olur, Ebu Hanife’ye göre, zengin veya fakir olsunlar, köle çalışıp her ikisinin de payına düşen parayı öder.

Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre, eğer zengin iseler, para vermeye hacet yoktur, her ikisi de fakir ise, köle çalışıp kendilerine fiyatını öder. Birisi fakir diğeri zengin ise, yalnız zengin için çalışacaktır. Fakir ortak için ise, çalışmaz. Allah için yahut şeytan için veya put için, kölesini azat edenin kölesi azat olur.

S.3. Mükreh ve sarhoşun kölesi azat olur mu?

C.3. Zorlanarak veya sarhoş olarak kölesini azat edenin kölesi azat olur. Azat etmeyi mülküne veya başka bir şarta izafe ederse, talakta olduğu gibi, burada da sahih olur.

S.4. Darü’l-harptan gelen kölenin hükmü nedir?

C.4. Darü’l-harptan Müslüman olarak gelen köle azat edilir.

S.5. Cariyenin azat olmasıyla karnındaki çocuğu da özgür olur mu?

C5. Hamile cariye azat edildiğinde, çocuğu da azat olur, çocuk azat edilirse, özgürlüğüne kavuşur, ancak annesi özgür olmaz.

S.6. Mal karşılığında köleyi azat etmenin hükmü nedir?

C.6. Kölesini bir mal karşılığında azat ettiğinde köle malı ödemeyi kabul ederse, azat olur ve malın ödemesini yapar. Eğer sen bana bini verdiginde hürsün derse hüküm sahihtir ve köle ticaret etmek için mezun olur. Köle malı getirdiğinde hâkim efendisini malı kabullenmeye zorlar ve köle azat olur.

S.7. Cariyenin hür eşinden olan çocuğunun hükmü nedir?

C.7. Cariyenin, efendisinden olan çocuğu hürdür. önceki kocasından olan çocuğu ise efendisinin kölesi olur. Hür kadının, köle kocasından doğan çocuğu hürdür.

Kolay Hanefi Fıkhı Soru Cevaplı
İtisam Yayınları