İbaha Nedir? Kısa bilgi

Sözlükte “salıvermek, açıklamak, helâl kılmak” gibi anlamlara gelen ibâha, bir fıkıh terimi olarak, mükellefin bir fiilin yapılması veya yapılmaması konusunda serbest bırakılması, başka bir ifadeyle fiilin yapılıp yapılmamasının eşit tutulup herhangi birinin tavsiye edilmemesini ifade etmektedir. Bu şekilde serbest bırakılan fiile de mubah denir. (bk. Mubah)

Diyanet dini kavramlar sözlüğü

CEVAP:

İbaha, Arapça kökenli bir fıkıh terimi olup sözlükte “bir şeyi serbest bırakmak, açıklamak, helâl kılmak” anlamlarına gelir. Terim olarak ise şer‘an mükellef olan bir kimsenin, bir fiili yapıp yapmama konusunda tamamen serbest bırakılması demektir. Yani yapılması da terkedilmesi de eşit olan, ne yapılması için herhangi bir teşvik (zorunluluk, sünnet, mendub) ne de terkedilmesi için bir kınama veya ceza bulunan fiillerin hükmünü ifade eder.

Bu şekilde yapılıp yapılmaması eşit olan fiillere de mubah denir. İbaha, mubah fiillerin hukuki niteliğini belirleyen temel kavramdır.

İbaha’nın Mahiyeti ve Kapsamı:

İbaha, bir fiilin helâl olmasının ötesinde, o fiilin işlenmesi veya işlenmemesi durumunda ne sevap ne de günah olduğunu belirtir. Örneğin:

Yemek, içmek, uyumak, dinlenmek, ticaret yapmak, belirli türde elbiseler giymek gibi temel ihtiyaç ve alışverişler ibaha kapsamındadır.

Ancak bu fiillerin belirli şartlarda (oruçlu iken yemek, haram ticaret vb.) ibaha dışına çıkabileceği unutulmamalıdır.

İbaha’nın Kaynağı (Şer‘î Dayanağı):

Fıkıh usulüne göre eşyada aslolan ibahadır (el-asl fi’l-eşyâ’ el-ibâha). Yani bir şeyin haram olduğuna dair şer‘î bir delil bulunmadığı sürece, o şey mubah sayılır. Bu prensip, özellikle ticaret, yiyecek-içecek ve adetlerle ilgili konularda geçerlidir. Bunun delili şu âyet-i kerimedir:

“Yeryüzünde bulunanların hepsini sizin için yaratan O’dur.” (Bakara, 2/29)
Bu tür âyetler ve hadisler doğrultusunda İslam hukukçuları, ibahanın asıl olduğunu belirtmişlerdir. Ancak ibadetler konusunda durum farklıdır: İbadetlerde asıl olan yasaklama (hazr)dır; bir ibadetin meşru olabilmesi için şer‘î bir emir veya delil gerekir. Bu nedenle ibaha daha çok muamelât (insanlar arası ilişkiler) ve âdetler alanında geçerlidir.

Mubah Fiillerin Çeşitleri (Bazı fıkıhçılara göre):

Mubah-ı âmm (Genel Mubah): Toplumun tamamı için serbest olan fiiller (su içmek, ekmek yemek gibi).

Mubah-ı hâss (Özel Mubah): Sadece belirli bir kişiye veya gruba tanınan serbestlik (bir kimsenin kendi malını harcaması gibi).

Mubah-ı lî’l-ayn / li’l-hâl (Bizzat veya durumsal mubah): Bazı mubah fiiller, niyet ve sünnete uygunlukla ibadete dönüşebilir. Örneğin yemek yemek aslen mubahtır, ancak oruç açmak veya ibadete kuvvet kazanmak için yenilirse sevap kazanılır. Bununla birlikte mubahın sevap kazandırması için bazı şartlar gereklidir (sünnete uygunluk, niyet vb.). Aksi halde mubahın kendisi ne sevap ne de günah getirir.

İbaha ile Diğer Hükümler Arasındaki Fark:

Farz / Vâcip: Yapılması kesin emir; terki günah.

Haram: Yapılması kesin yasak; yapılırsa günah.

Mendup / Sünnet / Müstehap: Yapılması teşvik edilir; terki günah değil.

Mekruh: Yapılmaması teşvik edilir; yapmak günah değil ama kötü.

Mubah (İbaha): Ne emir ne yasak; yapmak da terketmek de eşit.

Hassaten mubah: Bazı durumlarda mubahın terkine veya yapılmasına teşvik edildiği haller (meşru mazeretler) için kullanılan ara bir kavramdır (Fahreddin er-Râzî gibi âlimler zikreder).

Günlük Hayatta İbaha’nın Önemi:

İbaha, İslam hukukunda kişinin özgürlük alanını geniş tutan bir ilkedir. Kişi ibaha kapsamındaki bir fiili yaptığında ne sevap ne de günah işlemiş olur. Ancak bu, ibahanın ahlâkî açıdan nötr olduğu anlamına gelmez. Çünkü bir mubah fiile eşlik eden niyetler (Allah rızası, sünnete uyma, nefsi kötülükten koruma gibi) o fiili ibadet hükmüne dönüştürebilir. Nitekim hadis-i şerifte: “Mubah olan işlerinizde bile sevap kazanabilirsiniz” anlamında ifadeler rivayet edilmiştir.

Sonuç olarak ibaha, mükellefin bir fiil karşısında muhayyer bırakıldığı, mubah hükmünün dayanağı olan temel şer‘î vasıftır. Yapılıp yapılmaması eşit olan her şey ibaha kapsamındadır. Ancak bu eşitlik, o fiillerin asla sevap kazandırmayacağı anlamına gelmez; kazanacak sevap, niyet ve dış şartlarla ilişkilidir.

Dini Siteler

BENZER KONULAR:

• Kelime-i Tevhid ne demek? Kısaca
• İfta ne demek? Kısaca Bilgi
• Sevap ne demek? Kısaca
• Sâmi’ (Semî’, Müstemi’) ne demek? Kısaca
• Ravza-i Muhtahhara ne demek? Kısaca
• Tümünü görüntüle.
• Dini soru sor Cevap Al
• Dini soru sorabileceğim site arıyorum ?
• Dini soru sor Cevap Al Sitesi Hakkında Bilgi
• Dini soru sor kimin?
• Dini soru sor imamlar cevaplıyor
• Tümünü görüntüle.