Vakar nedir? İslamda Vakar Kavramı

Question

Dinde vakar ne anlama gelir?

Arapça yazılışı: الوقار

Vakar, Ciddiyet, sükûnet ve ağırbaşlılık demektir.

Kişinin tutum ve davranışlarında temkinli, ciddiyetli ve ağır başlı davranması anlamına gelen vakarın karşıtı hafifliktir. Vakar sahibi kimseye ise “vakur” denir. Vakarı gereksiz konuşma ve faydasız tutumlardan uzak durma, emin olunmayan konularda bilenlerle istişarede bulunma, öfkeyi kontrol altında tutma, soru ve sorgulamayı yerinde yaparken cevap vermede aceleci olmaktan kaçınma, her işte bereket ve güzellik arayışı içinde olma şeklinde açıklamak mümkündür. Daha özlü olarak vakar temkin ve ciddiyeti elden bırakmadan hareket etmeyi ifade etmektedir

Kur’an-ı Kerim’de vkr kökünden gelen muhtelif kelimeler sözlük anlamına uygun olarak bazı âyetlerde zikredilmişse de (mesela el-Ahzab 33/33; Fussilet 41/5; el-Fetih 48/9) doğrudan “vakar” kelimesi sadece bir ayet-i kerimede geçmektedir: “Size ne oluyor da Allah için ‘vakar’ ummuyorsunuz?” (Nuh 71/13). Müfessirler bu âyetteki “vakar”ın Allah’ın yüceliği ve azameti demek olduğunu, “ummak” fiilinin de cümlenin bağlamından inanmak ve korkmak şeklinde anlaşılması gerektiğini belirtmişlerdir. Buna göre ayet, “Size ne oluyor ki Allah’ın yüceliğine inanmıyor ya da bundan korkmuyorsunuz?” demek olmaktadır. Gündelik dilde vakar daha ziyade insanlar arası ilişkilerde gündeme gelmiş ve müminlerin bir özelliği olarak anılmıştır. Furkån sûresinde “rahmânın kulları”nın vasıfları sıralanırken, “Onlar yeryüzünde ‘hevn’ içinde yürürler; cahiller kendilerine laf attığında ise, ‘selametle!’ der geçerler” (25/63) ayetindeki “hevn” müfessirler tarafından “vakar ve tevazu” olarak anlaşılıp yorumlanmıştır.

Vakar, Hz. Peygamber’in hadislerinde de sözlük anlamına uygun biçimde kullanılmıştır. Mesela Yemenliler’den bahsedilen bir rivayette Resûl-i Ekrem onların kalp inceliğine sahip iman ve hikmet ehli kimseler olduğunu beyan etmiş, deve besleyip gururlanan insanları yerip koyun besleyen Yemenliler’in aynı zamanda vakar sahibi kimseler olduğunu söyleyerek (Buhâri, “Menåkıb”, 1) onları övmüştür. Başka bir hadiste, “Kamet getirildiği zaman namaza koşarak değil, sakin ve ağırbaşlı bir şekilde (sekine ve vakarla) yürüyerek geliniz, yetişebildiğiniz kadarını imamla birlikte kalınız, yetişemediğiniz rekâtları da kendiniz tamamlayınız” (Buhâri, “Ezân”, 20-21) buyurmuştur.

Alimler vakar erdeminin “izzet-i nefis” diye de anlaşılabileceğini; Kur’ân-ı Kerim’de, “Andolsun biz ådemoğullarını üstün bir şekilde yarattık” (el-isra 17/70) mealindeki âyetin insanın vakarlı olması ve izzet-i nefsini koruması gerektiğine delalet ettiğini söylemişlerdir. Bu çerçevede vakar, izzet ve şerefi koruma duygusuyla ilim ve hilmin kuvvetinden kaynaklanan bir meziyet olarak değerlendirilmiştir. Gereksiz yere sağa sola bakmak, ileri gidip gelmek, bazı organları bilinçli bir şekilde oynatmak, soru ve cevaplarda bilgiçlik taslayarak aceleci davranmak, giyim kuşamına gereğinden fazla önem vermek ve benzeri davranışlar hafiflik işaretleri olarak kabul edilmiş ve İslam’ın vakar ilkesine aykırı davranışlar olarak görülmüştür.

Islam âlimlerine göre vakar, zorla veya zorlama ile sergilenen ciddiyet yahut ciddiyet taslama olmayıp, diğer bütün ahlaki erdemler gibi temel dini inanç ile yüksek sorumluluk bilincinin yol açtığı kişilikli bir ruh halidir. Allah’ın sonsuz yüceliğine iman, ilahi azaptan korkup O’na sığınma ve her amelden hesaba çekileceğinin bilincinde olmak, tabii olarak kişileri olgun, sakin ve ağır başlı bir ruh haline sokar, hafif meşrep tutum ve davranışlardan alıkoyar. Bu bağlamda imandaki güçlülük ve derinlik ile vakar arasında doğrudan bir bağlantı bulunmaktadır. Bir kimse Allah hakkında ne kadar marifete (bilgiye ve bilince) sahipse o oranda vakara sahiptir. Hz. Peygamber’in vakar ve tevazuda zirvede olmasının sebeplerinden birisi onun “Allah’ı en çok bileniniz ve O’na karşı en müttaki olanınız benim” (Buhári, “Îmân”, 13) beyanıyla ifade ettiği bu gerçekliktir. Nitekim bir gün Resûl-i Ekrem’in yanına bir kimse gelmiş, onun mehâbeti karşısında titremeye başlamış, Allah resulü, “Ben kral değilim, korkma, ben kurutulmuş et yiyen Kureyşli bir kadının oğluyum” buyurmuştur (İbn Mâce, “Et’ime”, 30). Onun muhatapları üzerinde bıraktığı saygınlık ve ciddiyeti vakarının, bu örnekte olduğu gibi muhatabını rahatlatması ise tevazuunun bir neticesi olarak açıklanmıştır.

Vakar, tevazu ile yakın anlam ilişkisi içinde bulunmakla birlikte bazı açılardan farklıdır. “Alçak gönüllülük” diye de anılan tevazu başkalarını aşağılayıcı duygu ve davranışlardan kişinin kendisini arındırması iken, vakar aynı zamanda kişinin seviyeli bir tutum sergileyerek başkalarının kendisini küçük görmesine de meydan vermemesidir. Alçak gönüllü bir kimse alçak gönüllülüğünün istismarına maruz kalabilirken, vakar sahibi bir kimse muhataplarla arasına koyduğu mesafe dolayısıyla istismara uğramaz. Vakar hilm kavramı ile de anlam yakınlığına sahiptir. Ancak hilm sabırlı ve affedici olma, gücü bulunduğu halde cezalandırmayıp mutedil davranma anlamına gelirken, vakar sonuca ilişkin değerlendirme yapmaksızın kişilikli davranma, ciddiyeti koruyarak hareket etmeyi içine alır. Vakar ile sekine arasında da yakınlık vardır, ancak vakar daha kapsamlıdır, ayrıca sekine tasavvufta terim haline gelerek kişinin ilahi feyiz karşısında ulaştığı huzur ve manevi dinginlik anlamını kazanmıştır.

Diğer taraftan vakar bir yönüyle kibir ve gururu çağrıştırıyor gibi görünmekle birlikte ondan tamamen farklıdır. Her iki kavramda da ciddiyet ortak bir özellik olmakla beraber, kibir kişinin sahip olduğu her türlü imkânı verenin Allah olduğunu unutarak onları kendinden bilip büyüklenmesi olup İslam’da şiddetle reddedilmiş, hatta Hz. Peygamber kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimsenin cennete giremeyeceğini beyan etmiştir (Müslim, “Imân”, 147). Vakarda ise hiçbir şekilde kibirlenme ya da kibirlenme alameti söz konusu olmaksızın ciddiyet, metanet, özgüven ve olgunluk vardır. Buradan yola çıkarak bazı âlimler şu tespiti yapmışlardır: Vakar, tevazu ile kibirlenmenin ortasında değil ağırlık noktasında bulunan, tevazu şeklinde tezahür ettiğinde varlığını kaybetmeyen ama asla da büyüklenmeye savrulmayan bir tavırdır; esası hakikat, merkezi iman, koruyucusu şahsiyettir.

Alimlere göre vakar bireysel bir erdem olmakla birlikte sosyal bakımdan İslam toplumu için de söz konusu olması gereken bir fazilettir. Zira ayet-i kerimede belirtildiği gibi izzet “Allah’a, resulüne ve müminlere aittir” (el-Münâfikûn 63/8). Bu bağlamda müminler gayrimüslimlere karşı İslam’ın üstünlüğünü yansıtmakla yükümlüdür. Nitekim ziyaret ve umre tavafının ilk üç saytında çalımlı yürümek (remel) haccın sünnetlerinden biri olmuştur. Müslüman toplumların birlik ve dirliklerini zayıflatmaları veya kaybetmeleri, sosyal veya ekonomik yönden güçsüzlük içinde olmaları, gayrimüslimlere karşı eziklik içinde bulunmaları İslami vakarla bağdaşmayan tutumlar olarak değerlendirilmiştir.

Kaynaklarda vakarın kaynağı, kapsamı, alametleri, kazandırdıkları ile vakan zedeleyen tutum ve davranışlar hakkında geniş bilgiler yer almaktadır.
Buna göre vakarın kaynağı Allah’ın sonsuz yüceliğine iman ile O’ndan gelen mesajları benimsemenin kişide meydana getirdiği derinlikli ruh hali ve güçlü özgüvendir. Bu özgüven kişiyi iç dünyasında emin, dingin ve huzurlu kılarken başkalarına karşı minnet duymaktan ve boyun eğmekten de alıkoyar.

Vakarın kapsamı ise en başta Allah’a ve resulüne, sonra da herkese karşı sergilenmesi gereken saygın tutumdur. Hatta bazı âlimler vakarın bir bakıma, Allah’a ve Peygamber’ine layık oldukları saygıyı göstermek olduğunu kaydetmişlerdir. İbn Kayyim el-Cevziyye, “İnsanların en büyük zulüm ve cehaletlerinden biri, kalbi Allah’a karşı saygınlık (vakar) konusunda bomboş olduğu halde başkalarından kendileri için saygınlık beklemesidir” demiştir.

Vakarın alametleri ise Allah’a güvenip dayanma, gereksiz her çeşit tutum ve davranıştan uzak kalma, sabır gösterme, yersiz telaş ve endişeye kapılmama, Allah’ın fizik âleme koyduğu sebep-sonuç ilişkisini dikkate alarak acelecilikten kaçınma gibi hususlardır.

Vakarın kişiye sağladığı kazanımlara gelince, bunların başında ilahî ve nebevi ahlakla donanma gelir; zira mutlak izzet, azamet ve yücelik sahibi Allah olduğu gibi Resulullah’ın da Allah’a ve insanlara saygıda zirve olduğu açıktır. Diğer kazanımlara gelince bunların bazıları insanlar arasında saygınlığını koruma ve arttırma, başkalarının kendisini istismar etmesine firsat vermeme, acelecilik ve sabırsızlığın olumsuz sonuçlarından uzak kalma şeklinde sıralanabilir.

Vakarı zedeleyen tutum ve davranışlar ise ölçüsüz davranmak, aşırı şaka yapmak, gereksiz ve kontrolsüz olarak çokça gülmek, yersiz konuşmak, ahlaken düşük insanlarla oturup kalkmak, bir müslümanın mehábetiyle örtüşmeyen mahallerde bulunmak gibi Íslam’ın izzetine aykırı tutum ve davranışlardır.

Kaynak: Diyanet Temel islam ansiklopedisi

Dini Siteler

BENZER KONULAR:

About Dini Soru Cevap

Her soru cevap verilmeye değerdir, yeter ki aynı konu bize sorulmuş olmasın ve kurallara uygun sorulsun. Lütfen soru yollamadan önce aynı konu var mı diye \\\\"ARAMA\" yapınız. Konu altına yazılan sorulara öncelik tanıyoruz.. Bilginize

Follow Me

Answer ( 1 )

    1
    2025-11-25T07:47:42+03:00

    VAKAR: İslam Ahlakında Ağırbaşlılık ve Onurlu Durma Hali

    Metnin ışığında vakar kavramını şu şekilde özetleyebiliriz:

    1. Tanım ve Öz:
    Vakar, bir kişinin tutum ve davranışlarında temkinli, ciddiyetli, sakin ve ağırbaşlı olmasıdır. Bu, bir donukluk veya soğukluk değil; bilgelikten, özgüvenden ve derin bir sorumluluk bilincinden kaynaklanan bir dinginlik ve olgunluktur. Karşıtı ise “hafiflik”tir (gereksiz hareketler, kontrolsüz tepkiler, ölçüsüz şakalar vb.).

    2. Dinî Temeller:

    Kur’an: “Size ne oluyor da Allah için ‘vakar’ ummuyorsunuz?” (Nuh 71/13) ayeti, vakarın en temelde Allah’ın yüceliği karşısında duyulan saygı ve huşu olduğunu gösterir. Ayrıca Furkan Suresi’ndeki “Rahman’ın kulları”nın “hevn” (vakar ve tevazu) ile yürüdükleri bildirilir.

    Hadis: Hz. Peygamber, Yemenliler’i vakar sahibi olmalarından dolayı övmüş ve namaza “sakin ve ağırbaşlı (sekine ve vakar) bir şekilde” gelinmesini emretmiştir.

    3. Vakarın Kaynağı ve Mahiyeti:

    Vakar, zorlama veya yapay bir ciddiyet değildir. Kökleri, Allah’a olan derin iman, O’nun azametini bilme (marifet) ve ahiret sorumluluğu (takva) duygusuna dayanır.

    Kişinin sahip olduğu her şeyin Allah’tan geldiğini bilerek kibre kapılmaması, ancak aynı zamanda kendisine ve değerlerine saygısı olmasıdır. Bu, onu hem kibirli olmaktan hem de aşağılanmaktan korur.

    4. İlişkili Kavramlarla Farkları:

    Tevazu: Kişinin kendini başkalarından üstün görmemesi, alçakgönüllü olmasıdır. Vakar ise, bu tevazuu sergilerken bir yandan da başkalarının kendisini küçük görmesine izin vermemektir. Vakar, tevazuun istismar edilmesini engelleyen bir zırh gibidir.

    Kibir: Kişinin sahip olduklarını kendinden bilip büyüklenmesidir. Vakarda ise kibir yoktur; sadece Allah’tan gelen bir onur ve şahsiyet bilinci vardır.

    Hilm (Yumuşak Huyluluk): Öfkeyi kontrol etme ve affedicilik iken, vakar daha genel bir kişilikli ve ciddi duruştur.

    Sekine: Daha çok manevi bir huzur ve dinginlik halidir. Vakar ise bu huzurun dışa yansıyan davranış biçimidir.

    5. Vakarın Alametleri (Göstergeleri):

    Gereksiz konuşma ve hareketlerden kaçınma.

    Öfkeyi kontrol edebilme.

    Konuşma ve cevap vermede aceleci olmama.

    Yersiz telaş ve endişeye kapılmama.

    Giyim kuşamda aşırılığa kaçmadan temiz ve düzgün olma.

    İnsanlarla arasına saygılı bir mesafe koyma.

    6. Vakarı Zedeyleyen Davranışlar:

    Aşırı ve ölçüsüz şaka yapmak.

    Kontrolsüz ve çok gülmek.

    Boş ve faydasız işlerle meşgul olmak.

    Ahlakı düşük kişilerle ve mekanlarda bulunmak.

    Bilgiçlik taslayarak acelece cevap vermek.

    7. Sosyal Boyutu:
    Vakar sadece bireysel bir erdem değil, İslam toplumunun bir vasfıdır. Müminler, İslam’ın izzetini temsil etmekle yükümlüdür. Toplumsal zayıflık, eziklik ve bölünmüşlük, İslami vakar ile bağdaşmaz.

    Sonuç

    Metnin bize öğrettiği üzere, vakar, imanın ve şahsiyet bilincinin dışa vurumudur. İnsanı, hem kibrin bataklığına düşmekten hem de hafifmeşrepliğin seviyesizliğinden koruyan, “tevazu ile kibir arasında değil, ağırlık noktasında bulunan” dengeli, onurlu ve saygın bir duruştur. Esası hakikat, merkezi iman, koruyucusu ise kişinin kendi şahsiyetidir.

    Best answer

Leave an answer