İslam’ın Tarihsel Gelişimi/Yayılışı

islam dininin tarihi süreci nedir kısaca

Mekke’de Hz. Muhammed’in davetiyle başlayan İslam mesajı kısa zamanda hızla yayıldı. Özellikle Medine döneminde Mekkeli müşriklerle imzalanan Hudeybiye Antlaşması İslam’ın yayılış tarihinde bir dönüm noktası teşkil etti. Bu sayede İslamiyet Arap yarımadasında hızla yayıl­maya başladı. Hicretin 9. (630-31) yılı ise “elçiler yılı” olarak meşhur ol­ du. Mekke’nin fethedilmesi, ardından Hevazinliler’in İslamiyet’i benim­semesi, bir yıl sonra Sakifliler’in Medine’ye gelerek biat etmesi ve Kuzey Arabistan’ın Tebük Seferi ile İslam hakimiyeti altına girmesi üzerine Arap kabileleri Medine’ye heyetler yollayıp Müslüman olduklarını bildi­riyor, dini bizzat tebliğcisinden öğrenmek istiyor, bazen de kabile men­suplarına öğretmen gönderilmesini talep ediyordu.

Hz. Muhammed sonrası Hulefa-i Raşidin olarak anılan Dört Halife döneminde sırasıyla Hz. Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali halife olarak başa geçti. On iki yıl kadar hilafet görevinde bulunan Hz. Osman’ın hi­lafetinin ikinci yarısında bazı sorunlar yaşanmaya başlandı. Hz. Ali dö­ neminde ise ciddi tartışmalar ve savaşlar ortaya çıktı. Öyle ki önce Hz. Aişe ve Hz. Ali taraftarları arasında baş gösteren siyasal rekabet ve bu­nun neticesinde yaşanan Cemel savaşı (Ms 656) sonra da Hz. Ali ile Mu­ aviye arasındaki muhalefetten kaynaklanan Sıffın savaşı Müslümanlar arasında çekişmelerin ve uzun süre devam eden tartışmaların oluşması­na kapı araladı. Dört Halife sonrası dönemde de siyasal çekişmeler varlığını sürdürdü ve yer yer Müslümanlar arasında şiddet olayları yaşandı.

Diğer taraftan bu dönemde İslam düzenli bir şekilde yayılmaya devam etti. Hz. Peygamber’in vefatının ardından bir kısım Arap kabilele­ rinin başlattığı ‘ridde’ hareketinde Hz. Ebu Bekir’in ortaya koyduğu ka­ rarlı tutum Müslümanların Arabistan yarımadasında güçlenmesini sağla­ dı ve İslam, çöküş dönemlerine giren Bizans ve Sasani devletlerinin zaaf­ larını değerlendirerek yeni coğrafyalara yerleşti. Hulefa-i Raşidin devrin­ de birçoğu barış yoluyla gerçekleşen fetihlerle Suriye, Filistin, Irak, Mısır, Tunus, Kıbrıs, İran ve Horasan İslam topraklarına katıldı. Bu bölgelerde yaşayan halkın büyük kısmı islamiyet’i kabul etti, diğerleri de dini özgür­ lüğe ve hukuki özerkliğe sahip olarak varlıklarını sürdürdü.

A. Emeviler ve Abbasiler

İslam’ın en hızlı yayılış dönemlerinden birisi Emeviler dönemiydi. Yaklaşık bir asır devam eden Emeviler döneminin ilk yılları iç karışıklık­ ların bastırılarak devlet otoritesinin sağlanmasıyla geçti. I. Velid devri (705-71 5) Maveraünnehr, Sind ve Endülüs’ün (İspanya) İslam topraklarına katılarak ülke sınırlarının Türkistan’dan Fransa’nın içlerine, Kafkas­ lardan Hindistan’a kadar genişlediği yeni bir fetih hareketine sahne ol­ du. Müslümanların Batı Avrupa’daki ilerleyişi, Fransa’nın güneyinde To­ urs ve Poitiers şehirleri arasındaki ovada Franklara yenilmeleriyle dur- . duruldu (Ms 732). Ömer b. Abdilaziz’in İslam’ı tebliğe özel bir önem ver­mesi, Kuzey Afrika’da Berberiler ve Orta Asya’da Türkler arasında İsla­ miyet’in hızla yayılmasında etkili oldu. İslam dünyasının iki ucunda yer alan ve Arap toplumu içinde asimile edilmiş küçük unsurlardan çok farklı olan bu iki büyük topluluk, daha sonra hem İslamiyet’in yayılma­ sına hem de İslam uygarlığının gelişmesine büyük katkıda bulundu.

Emeviler sonrası iş başına geçen Abbasiler büyük bir coğrafyaya tek merkezden hükmetmenin zorluğuyla karşılaştı. Nitekim iktidara gel­ dikleri ilk yıllardan başlamak üzere bir yüzyıl içinde batıda ve doğuda bağımsız veya yarı bağımsız birçok mahalli hanedan ortaya çıktı ve 9. yüzyılın ortalarına doğru hilafetin maddi nüfuzu başşehir ve çevresini aşamaz duruma geldi. Bu dönemde devlet yeni fetihler yerine içeride düzeni sağlamaya yöneldi. Bizans sınırı tahkim edilerek Anadolu’ya za­ man zaman akınlar yapıldı. Bizans’la yapılan mücadeleler daha sonra Suriye ve Yukarı Mezopotamya’ya hakimiyet kuran mahalli hanedanlar­ la devam etti.

Kuzey Afrika’nın İslam hakimiyetine geçmesi 7. yüzyılın son çey­ reğinde tamamlanmışken Batı ve Orta Afrika’da İslamiyet’in yayılışı ön­ ce Müslüman tüccarlar ve özellikle 11. yüzyılda Murabıtlar’ın iç bölgele­ re nüfuzu, tarikatlar ve din alimlerinin tebliğleriyle uzun bir süreç içinde gerçekleşti.

B. Sonraki Dönem

Anadolu’nun fethi ve İslamiyet’in burada yayılışı, Miladi 11. yüz­ yıldan itibaren bilhassa 1071’deki Malazgirt Savaşı’ndan sonra Türklerin yoğun bir şekilde göçüyle yeni bir merhale kaydetti. Büyük Selçuklular ve onların maiyetinde Anadolu fethine katılan Türkmen beylerinin Orta ve Doğu Anadolu’da kurdukları Türk devletleri, Anadolu Selçukluları, bu devletin zayıflamasıyla ortaya çıkan Anadolu beylikleri ve nihayet Osmanlılar, Anadolu’nun İslamlaşma sürecini tamamladı.
14. yüzyılın ortalarında Rumeli’ye geçen Osmanlıların, Balkanlar’da­ ki ilerlemesi düzenli bir şekilde devam etti. 1389’daki Kosova Meydan Savaşı ile Sırbistan Türk hakimiyetine geçerken 1463’te Bosna, 1521’de Belg­ rad, 1526’da Budin fethedilerek 1529’da Viyana önlerine ulaşıldı.

Emeviler zamanında Sind bölgesinin fethiyle (710-711) başlayan Hindistan’daki İslamlaşma süreci Gazneliler, Gurlular, Delhi sultanları ve Babürlülerle devam etti. Endonezya adalarına Arap, İran ve Hint asıl­ lı tüccarlar vasıtasıyla giren İslamiyet önce Sumatra ve Cava’nın liman şehirlerinde etkili oldu; bilhassa 13. yüzyıldan itibaren ticaret, yerli ka­ dınlarla evlilik ve tarikatlar vasıtasıyla hızla yayıldı.

İslamiyet’in Amerika kıtasıyla ilk teması, 15. yüzyılın sonlarında Endülüs’te (İspanya) İslam hakimiyetinin son bulmasıyla Müslümanlara karşı girişilen katliam ve yıldırma hareketinden kaçanlar vasıtasıyla ol­ muş, bunları İspanyol-Portekiz sömürgeciliği döneminde kıtaya göç eden işçi ve sanatkarlarla 17. ve özellikle 18. yüzyılda Afrika’dan götü­ rülen köleler izlemiştir.

lslam’ın yayılışında değişik faktörler rol oynamakla birlikte onun kalıcı ve yerli hale gelmesinde etkili olan en önemli unsur şüphesiz me­ sajının muhataplarında gerçekleştirdiği değişimdir. Başta diğer inanç sistemleriyle karşılaştırıldığında İslam’ın en çarpıcı karakteristik özelliği olarak ön plana çıkan tevhit akidesi olmak üzere İslam’ın kendine has bir inanç ve değerler sistemi, dünya ve ahiret görüşü ile yeni bir insan ti­pi ve kimlik oluşturan dinin cazibesi daima sürekliliğini korumuştur. Bu durum, şartların değiştiği zamanlarda bile toplu irtidatların (dinden dönmelerin) bulunmadığı veya İslam’ın bir defa girdiği topraklardan (Batı ve Doğu Avrupa örneklerinde olduğu gibi) ancak güç kullanılarak çıkarılabildiği gibi gerçeklerden de anlaşılmaktadır.
İslam tarihinde modern dönem, Batı ile İslam dünyasının ilişkile­ rinde yeni gelişmelerin ortaya çıktığı 18. yüzyılın sonlarından itibaren başlatılır. Bu süreç, Batılı devletlerin Müslümanlara ait toprakları doğru­ dan işgale girişmelerinin yanı sıra Müslüman toplumları siyasi, iktisadi ve kültürel bakımdan nüfuz altına almaya çalışmaları şeklinde ortaya çıkmıştır. 19. yüzyılda İslam dünyası her bakımdan Hıristiyan Batı’nın üstün teknik ve askeri gücüyle yüz yüze geldi. Osmanlı toprakları ile kısmen İran ve Afganistan hariç bütün İslam memleketleri sömürge ha­ line düştü. 20. yüzyılın başında fiilen bütün İslam dünyası Batıhakimi­ yetine boyun eğmek durumunda kaldı. 20. yüzyılın ikinci yarısı İslam dünyası için bir bağımsızlık dönemi oldu. Müslümanlar kurdukları yeni devletlerle milletlerarası platforma çıktı.

Kur’an’ın nüzulünden itibaren yaklaşık bin beş yüz yıllık tarihinde İslam medeniyeti felsefe, kelam ve tasavvuf denilen üç entelektüel gele­ nek ortaya çıkarmıştır. Bunlardan felsefe, geleneğe uygun olarak bir bi­ limler sistemi şeklinde kavranmış ve teorik kısmı itibarıyla metafizik, ma­tematik, fizik; pratik kısmı itibarıyla da ahlak, ev yönetimi ve siyaset di­ siplinlerinden oluşan bu bilimler İslam kültür tarihinde felsefi, akli yahut hikemi ilimler olarak anılmıştır. İslam düşüncesinde teolojik perspektifi temsil eden kelam geleneği İslam inancını tutarlı bir akli sistem haline getirip açıklamak, itikat esaslarına zararlı görülen cereyanlarca yönelti­len eleştiri ve saldırıları akli yöntemlerle cevaplandırmak amacıyla geliştirilmiştir. Tasavvuf ise İslam ahlakının dünyevi amaçlardan bağımsız ru­h,{ bir yoğunlaşma içinde yaşanması ve kalbin ahlaki arınmayla aydınlan­ması amacına yönelmiş, giderek tanrı, alem ve insan hakkında manevi tecrübeye dayalı bir metafizik doktrin ortaya koymuştur.
DİYANET