Havatır Ne Demek? Kısa bilgi

Sözlükte “aklına gelmek, hatırlamak, içine doğmak” anlamına gelen hutûr kökünden türeyen hâtır kelimesinin çoğuludur. Kavram olarak ise, insanın iradesi dışında zihnine gelen veya kalpte hissedilen iyi veya kötü duygu ve düşünceler anlamında kullanılmaktadır. Tasavvufta, sâlikin kalbine Hak’tan, melekten, nefisten veya şeytandan gelen hitaplar, sesler anlamına gelir. Hiçbir vasıta olmadan doğrudan doğruya Allah’tan gelen hitaba rabbâni veya hakkâni hâtır, melekten gelene melekî hâtır veya ilham, nefisten gelene nefsâni hâtır veya hâcis, şeytandan gelene şeytâni hâtır veya vesvese denilir. Hak hâtırı son derece güçlüdür; taşıdığı mesaj açık ve kesin olup yanılma ve yanlış anlama söz konusu değildir. Melekten gelen hâtır bir teşviktir. Nefisten gelen hâtır ya bedenin zorunlu ve doğal ihtiyaçlarıyla veya bunun üstündeki aşırılıklarla ilgilidir. İhtiyaçtan fazla olan arzular yerine getirilmemelidir. Şeytandan gelen hâtır ise, insanı kötülüklere kışkırtır; çirkin ve haram olan şeyleri çekici gösterir. Hâtırın dinî hükümlere uygun olması bunun melekten, aykırı bulunması da nefis veya şeytandan geldiğini gösterir.
Diyanet dini kavramlar sözlüğü

Havatır

Bir davranıştan önce insanın zihnine do­ğan, aklına gelen İlk uyarıcılar, dürtüler anlamında kullanılan bir tasavvuf ve ahlâk terimi.

“Havâtır” (veya “hatavât”) sözlükte kalbe doğan, akla gelen şey anlamına gelen “ha­tır” kelimesinin çoğulu olup, davranışların düşünce halinden fiil halinde gerçekleşme­sine kadar süren aşamaların ilki sayılır ve hadis-i nefs (kalbe doğuş) deyimiyle de ifade edilir.

Psikolojik tahliller içeren İslâmî eserler­de, insanın bütün psikolojik fonksiyon ve kabiliyetlerinin merkezi “kalp” kelimesiyle ifade edilir. Kalp, İç ve dış âlemden gelen bütün etkilerin kendisinde toplandığı İdrak edici ve nasıl bir davranışta bulunulacağı İle ilgili nihâî kararı verici bir yönetim ve kont­rol merkezi olarak tasvir edilebilir. Kalbe dört ayrı kaynaktan etkiler (havâtır) ulaşa­bilir. Bunlar Allah, melek, şeytan ve nefstir. Allah’tan gelen etkilere “hâtır-ı hak”, me­lekten gelene “ilham”, şeytandan gelene “vesvese”, kişinin kendi nefsinden gelene “hevâcis” ya da “hadîsü’n-nefs” denilir. Kaynağın özelliğine göre, havâtır iyi ya da kötü şeyler yapmaya insanı güdüleyebilmektedir. Havâtır, ahlâkî yön­den ne olumlu ne de olumsuz bir terimdir. Kalbe gelen etkiler, insanı hem iyiye hem de kötüye çağıran davetçiîerdir.

Gazzâlî, iyi veya kötü fiillerin gerçekleş­mesinden önceki hazırlayıcı psikolojik aşamaları hatır, meyil, inanma (veya niyet) ve karar şeklinde sıraladıktan sonra bun­lardan ilkinin sorumluluk getirmediğini, çünkü gerek zihinde çeşitli düşüncelerin doğmasını (havâtır), gerek insan tabiatının bunlara ilgi duymasını (meyil) önlemenin irade dışı olduğunu belirtir. Nitekim bir hadiste, insanın içine doğan, ancak fiil haline getirmediği kötü düşüncelerin Allah tarafından bağışlandığı belirtilmiştir (Buhârî, İman, 15; Müslim, İman, 58). İnsan kalbi olumlu uyarılara da olumsuz uyanlara da açıktır. Bir kimsenin aklına kötü düşünceler doğ­duğunda, eğer ahlâkî ve manevî yönü güç­lüyse, hemen bu düşüncelerin karşısında onların kötü ve zararlı olduğunu hatırlatan ve bu suretle onları bastıran uyarılar doğar. Bu sebeple ahlâk bilginleri ve mutasavvıflar olumsuz havâtırın insana günah işletmesini önlemek için nefis terbiyesini, helâl rızık ile beslenmeyi ve ahlâkî arınmayı gerekli görmüşlerdir.