VEKALET

S.1. Vekâlet nedir?

C.1. Vekalet sözlükte, Havale etmek demektir. Onu vekil etti veya işlerimde falanı vekil edindim, sözlerinde ona havale etmek kast edilir.

Terim olarak. Tasarrufu caiz olan birisini yapabileceği bir işte naip tayin etmek veya tasarruf etmesi için veli edinmek demektir. Başka bir tanıma göre, insanın bir başkasını belli bir işte tasarruf etmesi için yerine tayin etmesidir.

S.2. Vekâlet ne ile caiz olur?

C.2. Insanın bizzat yapabileceği her işte, başkasını tevkil tutması caizdir. Bütün haklar ve ispatlarında vekil edinebilir. Hadisler ve kıssalar dışında, hakkı almak için vekil edinmek caizdir. Müvekkilin gıyabında hadler (cezalar) ve kıssalar yerine getirilemez.

Ebu Hanife’ye göre, husumetlerde hasmin rizası olmazsa, vekil tutmak caiz olmaz, ancak müvekkil hasta veya üç gün ve daha fazla bir mesafede ise, hakimin rizası olmasa dahi vekil tutabilir.

Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre, hasmin rızası gerekmez.

S.3. Vekâletin şartları nelerdir?

C.3. Müvekkilin tasarruf edebilir ve kendisine hüküm uygulanabilir olması, vekil edinmenin şartlarından. Vekil ise akdin ne olduğunu bi lip kastedenlerden olmalıdır. Hür ve baliğ veya mezun kimse kendi gibi birini vekil tutması caizdir. Eğer ticaret yapmaktan memnu, ancak alişverinin ne olduğunu bilen bir gocuğu veya hacr (tasarruftan men) altında bulunan bir köleyi vekil edinirlerse, caiz olur. Fakat çocuk ve koleye hak taalluk etmez, müvekkillerine taalluk eder.

S.4. Vekil hangi muameleleri yapabilir?

C.4. Vekillerin yapabileceği muameleler, iki kısma ayrılır.

a- Vekilin kendine izafe ettiği alışveriş ve icar gibi muamelelerdir, bu akitlerin hakları vekile aittir, müvekkille hiçbir ilgisi yoktur. Vekil satılan malı müşteriye teslim eder, parasını alır, satın aldığında para kendisinden istenir, satın aldığı malı teslim alır, kusuru varsa geri vermek için mücadele eder.

b- Müvekkiline izafe ettiği muamele, müvekkili için nikah kabullenmek, hul’u (para ile boşanmak) yapmak ve kasten işlenen cinayetten ötürü sulh yapmak gibi muamelelerde haklar müvekkile taallûk eder, vekil ile hiçbir ilgisi yoktur. Kadın kocasının vekilinden mihrini isteyemez. Kadının vekili, kadını kocasına teslim etmekle mükellef değildir.

Müvekkil parayı istediğinde, müşteri vermeyebilir, verdiği takdirde caizdir, vekil ikinci bir defa isteyemez. Bir kişiyi bir şeyi almaya vekil tayin ettiğinde, o şeyin cinsini, sıfatinı, ne kadar para edeceğini belirtmelidir. Ancak umumi bir vekalet verdiği takdirde, bana gördüğünü al diyecektir.

Vekil, satın aldığı malı teslim aldıktan sonra kusurlu olduğunu fark ederse ve mal da elinde ise kusurundan ötürü geri çevirebilir.

Satın alınan hayvanı müvekkiline teslim etmişse, ancak onun izniyle geri verebilir.

S.5. Sarraflık ve selem akdinde vekil tutmak caiz midir?

C.5. Kuyumcuda para bozdurma ve selam verme akitlerinde vekil edinmek caizdir. Bu durumda vekil karşı taraftan malı almadan ayrılırsa, akit batıl olur. Müvekkilin ayılmasına itibar edilmez.

Satın almak hususunda vekil edilmiş kişi, parayı cebinden verip satın alınan malı alırsa, malı müvekkiline vererek parasını alabilir. Eger satın alınan mal yanında hapsetmeden telef olursa müvekkilin malından gider, vekilin parası düşmez. Vekil parasını müvekkilden alıncaya kadar, satın aldığı mali hapsedebilir. Hapsettiği mal telef olursa, Ebu Yusuf’a göre, rehindeki mesuliyet, Muhammed’e göre, satılmış hayvanın mesuliyetin de olduğu şekilde mesul olur.

S.6. Birlikte tuttuğu iki vekilden birisi tek başına tasarrufta bulunması sahih midir?

C6. Iki vekil tuttuğunda, ikisinden birisi diğerinin bulunmadığı bir sırada birlikte vekil olundukları davada tasarrufu caiz olmaz. Ancak husumet, karşılıksız eşini boşamak, kölesini azat etmek, yanındaki emaneti sahibine iade etmek veya borcunu vermek için vekil edinmişlerse, birisi bulunmadiginda diğeri tek başına bu tasarruflarda bulunabilir. Vekil, vekil olunduğu işte müvekkilin izni olamadan, başkasını vekil edinemez. Eger birinci, vekil müvekkilinin izni olmaksızın ikinci bir vekil tutar, ikinci vekil, müvekkil (birinci vekilin) huzurunda muamele yaparsa caizdir. Esas vekil olmadığı bir zamanda akit yapar, birinci vekil de yaptıği akdi onaylarsa, akdi caiz olur,

Müvekkil, vekili vekâletten azledebilir. Eger vekile azil haberi ulas manisa, haberi alıncaya kadar vekilliğine devam eder ve yaptigi tasarruflar nafizdir.

S.7. Vekālet ne zaman bozulur?

C.7. Müvekkilin ölümü, devamlı deliligi ve mürtet olup daru’l-harbe kaçmasıyla bozulur. Kendisiyle kitabet muamelesi yapılan köle birisini vekil tutar ve sonra belirtilen parayı vermezse veya ticaret etmeye mezun kılınan köle vekil tutup sonra hacr altına alınırsa yahut iki ortak vekil edinip sonra ayrılırlarsa, vekilin haberi olsun olmasın, vekâlet akdini bozmuş olurlar. Vekil öldüğü veya daimi bir deliliğe tutulduğunda vekâleti bozulur. Eğer darü’l-harbe mürtet olarak iltihak ederse, Müslüman olup geri gelmeden tasarrufları caiz olamaz.

Herhangi bir şeyde çalıştırmak için vekil tuttuktan sonra, bizzat kendisi o şeyde tasarruf ederse vekâlet akdi bozulur.

Ebu Hanife’ye göre, alış-verişte vekil olan kişi, babası, dedesi, evlādi, torunu, ailesi, kölesi ve kitabetlisiyle müvekkili namına alış-veriş yapamaz.

Ebu Yusuf ve Muhammed, kölesi ve kitabetlisi hariç diğerlerinden günlük fiyatıyla satın alabilir diyorlar. Ebu Hanife’ye göre, alış-verişte vekil edilen bir kişinin az veya çok bir fiyatla satışı caizdir, Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre, halkın benzerine kanmadığı az bir fiyatla satarsa, satışı caiz olmaz.

Satın almaya vekil edilen kimse, normal kıymetin misli ve halkın kanabileceği bir fazlalıkla satın alması caizdir. Halkın kanmayacağı bir fazlalıkla satın alırsa caiz olmaz. Halkın kanmayacağı miktar. Eksperlerin (fiyat verenlerin) tahminlerine sığmayan miktardır.

S.8. Vekil şarta muhalefet edebilir mi?

C.8. Malin satışına vekil edilmiş şahıs, satın alana kefil olduğu zaman kefaleti fasit olur.

Efendi, kölesinin satışına birisini vekil yapar o da kölenin yarısını satarsa, Ebu Hanife’ye göre, bu satış caiz olur. Bir kölenin satın alınmasına vekil eder o da kölenin yarısını alırsa, muamele müvekkilin caiz kılmasına bağlıdır; diğer yarısını da alırsa müvekkilin hepsinin kabul etmesi gerekir. On batman eti bir dirhemle almaya vekil edilen, on batmanı bir dirheme satılan etin yirmi batmanını bir dirheme alırsa, Ebu Hanife’ye göre, müvekkil bu etten on batmanı yarım dirhemle kabul eder.

Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre, yirmi batmanın hepsini almak durumundadır. Belli birşeyi almak için vekil tutarsa, vekil malı kendisine alamaz. Belli edilmeyen bir köleyi satın almak için vekil edilen kişi, bir köle satın aldığında, kendine almış olur. Ancak, müvekkili için almasını niyet eder veya müvekkilinin parasıyla satın alırsa müvekkilin olur.

S.9. Husumette vekilin vazifesi nedir?

C.9. Husumette vekil olan bir kişi, Ebu Hanife, Ebu Yusuf ve Muhammed’e göre, sadece teslim almak vekilidir. Ebu Hanife’ye göre, borcu almak için vekil tutulan bir kişi, husumet için de vekildir. Vekil, hâkimin huzurunda davayı müvekkilinin aleyhinde ikrar ettiği zaman, ikrarı caizdir. Ebu Hanife ve Muhammed’e göre, Kadı’nın yanında ol madığı takdirde vekilin müvekkili aleyhindeki ikrarı caiz olmaz ve vekil bu ikrarıyla dava vekilliğinden çıkmış olur. Ebu Yusuf’a göre, başkalarınin yanındaki ikrarı da caizdir.

Gaip bir şahsın alacağını tahsilde vekil olduğunu iddia eden kimseyi borçlu da doğrularsa, parayı teslim etmesi gerekir, gaip döndüğünde ve kili doğrularsa hakkını almış olur doğrulamazsa, borçlu ikinci bir ödeme yapmak. Daha önce vekile verdiği mal mevcut ise, malını vekilden geri alır. Kişi, sendeki emanetini almak için falanın vekiliyim derse, emanetçi de tasdik ederse, emaneti teslim etmesi gerekir.

Kolay Hanefi Fıkhı Soru Cevaplı
İtisam Yayınları