Delalet Ne Demektir? Kısa bilgi

Delalet Sözlükte “yol gösterme, kılavuzluk etme, alamet” gibi anlamlara gelen delalet, fıkıh ve mantık terimi olarak, zihnin bir şey hakkındaki bilgiden başka bir şeyin bilgisine ulaşması demektir. İlk bilinen şeye delil, ikincisine de medlul (delalet edilen) denir.

Fıkıh usulünde Kur’ân ve hadislerin lafzının manaya delaleti farklı açılardan tasnife tabi tutulmuştur:
Lafızların manaya delaletinin açık veya kapalı olması yönünden lafızlar açık ve kapalı olmak üzere iki kategoride ele alınmıştır. Manaya delaleti açık olan lafızlar, en az açıktan daha açık olana doğru, zâhir, nass, müfesser ve muhkem şeklinde dört grupta incelenmiştir. Kapalı lafızlar ise, en az kapalı olandan daha kapalıya doğru, hafî, müşkil, mücmel ve müteşabih şeklinde ele alınmıştır.

Diğer yönden lafızlar vazolunduğu mana itibarıyla delaleti bakımından, hâs, âm ve müşterek şeklinde üç kısma ayrılır. Vazolunduğu manada kullanılıp kullanılmaması yönünden de, hakikat, mecaz, sarih ve kinâye şeklinde dörde ayrılır.

Hanefî bilginleri, lafızların hükümlere delaletini dört kısma ayırmaktadırlar. Bunlar;
a) İbarenin delaleti, lafzın, nassın sevk edildiği manaya delalet etmesidir. Nassın zâhirinin bu hükmü içerdiği düşünmeden anlaşılabilir.

b) İşaretin delaleti, lafız bu maksat için gönderilmemekle birlikte, dil ve mantık kurallarına göre lafızdan dolaylı olarak çıkarılabilen bir manaya delalet etmesidir.

c) Nas’sın delaleti, inceleme ve içtihatta bulunmaya ihtiyaç duyulmaksızın ve sırf dil unsurlarına dayanarak anlaşılabilen illetteki müştereklik sebebiyle, nassın ibaresiyle delâlet ettiği mananın benzeri veya daha elverişli bir başka olaya da uygulanmasıdır.

d) İktizanın delaleti, sözün aklen yahut şer’an doğru olması için takdir edilmesi gerekli olan manaya delaletidir.

Delalet yollarının en kuvvetlisi, ibârenin delâletidir; daha sonra bunu sırasıyla, işaretin delâleti, nassın delaleti ve iktizânın delâleti takip etmektedir. Eğer bir delalet kendisinden daha kuvvetli başka bir delaletle çatışırsa, kuvvetli olan tercih edilir; zayıf olan delalete itibar edilmez
Fıkıh usulündeki Kelamcılar ekolüne göre ise, lafzın manaya delâlet yolları, mantûkun delâleti ve mefhumun delâleti olmak üzere ikiye ayrılır.

Mantûkun delâleti, lafzın, ifadede zikri geçen ve ifade edilen bir şeyin hükmüne delâlet etmesidir. Bu Hanefîlerdeki, ibarenin delâleti, işaretin delâleti ve iktizanın delâletini içerir.
Mefhumun delâleti, lafzın, ifadede zikri geçmeyen ve ifade edilmeyen bir şeyin hükmüne delalet etmesidir. Bu da mefhum-ı muvafakat ve mefhum-ı muhalefet kısımlarına ayrılır. (bk. Mefhum-ı Muvafakat; Mefhum-ı Muhalefet)
Diyanet dini kavramlar sözlüğü