İktizanın Delaleti Ne Demek? Kısa bilgi

Bir fıkıh usulü kavramı olan iktizânın delâleti; sözün aklen yahut şer’an doğru olması için takdir edilmesi gerekli olan manaya delaleti demektir. Bu mana hesaba katılmazsa maksat doğru olarak anlaşılmaz. Bu durumda takdir edilen manaya muktezâ, bu yolla sabit olan hükme de muktezânın hükmü denir.

Usulcüler iktizanın delaletini üçe ayırırlar:

a) Sözün doğru bir mana ifade etmesi için takdir edilmesi gereken şeyler. Meselâ, Rasûlullah’ın (a.s.) “Ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları kaldırılmıştır.” hadisinin anlaşılabilmesi için bir takdirde bulunulması gerekir. Zira, hata ve unutma, ümmet arasında vaki olmaktadır, kaldırılmamıştır. Buna göre hadisin doğru anlaşılabilmesi için bir şey takdir etmek gerekir ki, o da “günah” veya “ceza” kelimesidir. Bu takdire göre hadis, ümmetimden hatanın günahı veya hata ve unutmanın cezası kaldırılmıştır, şeklinde olur.

b) Sözün doğru olarak anlaşılabilmesi için aklen takdir edilmesi gereken şeyler. Kur’ân’da, “köye sor.” denilmektedir (Yûsuf, 12/82). Halbuki köye soru sorulması aklen mümkün değildir. Bu nedenle, aklen sözün doğru olabilmesi için, “ahali” kelimesi takdir edilmesi gerekir. Buna göre âyetin manası, “köyün ahalisine sor” şeklinde olur.

c) Sözün doğru olması için şer’an takdir edilmesi gereken şeyler. Buna örnek olarak, bir kimsenin, köle sahibine “Köleni azat et, benden 1.000 dirhem al.” demesi örnek verilebilir. Bu sözün şer’an doğru olabilmesi için bir takdirde bulunmak gerekir. Çünkü, köleyi ancak sahibi azat edebilir. Bu sebeple, geçen söz, “Köleni 1.000 dirheme bana sat ve onu benim adıma azat et.” şeklinde takdir edilir.

İktizanın delaleti, delâlet yollarının en zayıfıdır. İbarenin delaleti, işaretin delaleti ve nassın delâleti, iktizanın delaletinden önce gelir. Aralarında bir çelişki olduğunda diğerleri buna tercih edilir.

Diyanet dini kavramlar sözlüğü