Share
Yezidilik nedir, temel öğretileri nelerdir?
Question
Yezidilik mezhebine bu ismin verilmesinin sebebi nedir?
Yezîdiyye/Yezîdîlik (günümüzde Kürtler arasında Ezidi) ismi nin nereden geldiğine dair farklı görüşler öne sürülmüştür. Günümüz Yezîdîliği/Ezidiliği eski kültür ve dinlerden pek çok unsur almış eklektik ve senkretik bâtinî karekterli bir dinî yapılanmadır. Sözlü kül türe dayanması ve tarihsel sürecinin kapalılığı dolayısıyla ismi ve kökeni hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bunların bir kısmı Yezîdîliğin kökenini ismi ile ilişkilendirmektedir. Yezîdî isminin, Yezdân, İzd, Ezîd, Ezîdî gibi orjini olduğunu savunanlar bu ismin Yaratan, Tanrı veya Melek Tanrı anlamlarına gelen isimlerden türediğini ileri sürerler. Farklılıklarına rağmen Yezidiler, kendi varlıklarını Hz. Âdem’e kadar götürmektedir. İnanışlarına göre Yezîdîlerin atası Hz. Âdem’in oğlu Şahîde b. Cer’dir. O, Hz. Âdem’in oğlu olmasına rağmen Hz. Havva’dan doğmamıştır. Onun doğumu, Tanrı’nın onu mucizevi bir şekilde annesiz yaratıp vermesi “Ezda (Tannverdi)” iledir. Bu oğul cennetten getirilen bir huri ile evlendirilmiştir. Yezîdi/ Ezidiler işte bu nesildendirler (M. Bozan, “Yezîdi/Ezidiliğin İsim ve Kökenleri Hususundaki Tartışmalar”, s. 160).
Yezîdîlik mensuplarının İran’ın Yezd şehri sakinlerinden olması sebebiyle bu isimle anıldığı iddia edilmiştir. Farsça’da “melek, tanrı” manasında İzed, Avesta dilinde “saygı ve ibadete lâyık” anlamında ye zata, Pehlevice’de ve modern Farsça’da “tanrı” manasındaki Yezdân kelimeleri de Yezîdiyye isimlendirmesiyle ilişkilendirilmektedir. Ayrıca “tanrıya kulluk eden kimseler” anlamında Ezidî, İzidî, İzdî kelimelerinden geldiği de söylenmiştir (A. Taşğın, “Yezîdiyye”, DİA, XLIII, 525-527).
Yezîdî isminin bizzat kendilerinin kullandığı gibi Ezidi, İzidi veya İzdi Tanrıya tapanlar anlamında olduğunu söyleyenler de olmuştur (A. Turan, Yezîdîler; Tarihçeleri, Coğrafi Dağılımları, İnançları, Örf ve Adetleri, s. 3).
Yezîdîlik sözcüğünün Kürtlerin arasında etkili olmuş İslâm ön cesi dinlerden geldiğine dair çok sayıda görüş ileri sürülmüştür. Gü neş ile ilişkilendirilen Mitraizm bunlardan biridir (İzzuddin Selim Bâkasrî, el-İzdiyye s. 16, 23; H. Kızıl, “Mitra’dan “Mithras’ın Sırları”na Mitraizm’in Kuruluş Serüveni”, 113-136). Bir diğerine göre Arap lar, Tanrı’ya Yezdan dedikleri için Kürtlere Yezdani demişlerdir. Bu kelime daha sonra Yezîdî sözcüğüne dönüşerek Zerdüştlüğü benim semeye devam eden Kürt topluluklarına ad olarak verilmiştir (Tori, Bir Kürt düşüncesi Yezîdîlik ve Yezîdîler, s. 48).
Mezhepler tarihinde Hâricî firkalarından sayılan Yezîd b. Ebî Üneyse’ye/Enîse’ye tabi olanlar Yezîdiyye diye isimlendirilmekte dir. İbâzıyye görüşlerini benimsemiş olan Yezîd, Allah’ın Acem’den bir peygamber göndereceğini, semadan ona bir kitap indireceğini, böylece Hz. Muhammed’in şeriatının terk edileceğini iddia etmişti (Şehristânî, el-Milel ve’n-nihal, s. 158). Ancak ele alınan grubun bu Hâricî firka ile ilişkilendirilmesi doğru değildir.
Son zamanlarda yapılan araştırmalar Yezîdiyye isminin Yezîd b. Muâviye (60-64/680-683) ile ilişkisini ortaya koymaktadır. Emevî halifesi II. Mervân (127-132/744-750) Kürt asıllı bir câriyeden doğ muştur. Bu durum Yezîdiyye mensuplarının Yezîd taraftarlığını etki leyen bir sebep olarak zikredilir. Emevîlerin iktidarı yıkıldıktan sonra da tarihte farklı bölgelerde taassubla Emevî taraftarlığı yapan gruplar olmuştur. Kaynaklarda bununla ilgili çok sayıda kayıt bulunmaktadir (Bk. Said ed-Deyveci, el-Yezîdiyye, s. 15). Ebû Sa’d Abdülkerîm es-Sem’ânî (ö. 562/1166) Cibâl-i Hulvân bölgesinde köylerde zâhid hayatı yaşayan, Yezid’in imametini ve hak üzere olduğunu kabul eden Yezîdiyye dediği birçok cemaat ile görüştüğünü kaydetmekte dir (Sem’ânî, el-Ensâb, V, 693). T.H. Menzel’e göre Yezîdî adı, hiçbir şekilde, Yezîd b. Muâviye, Yezîd b. Üneyse veya İran’daki Yezd şehri ile ilgili değildir. O Yezîdî kelimesinin kökü için tanrı, melek, tannya tapanlar anlamına gelen Farsça kelimeleri ele alır (Menzel, “Yezîdîler”, IA, XIII, 415).
Modern dönemlerde Yezîdîler, Ezidi ismiyle anılmayı tercih et mektedirler. Yezîd b. Muâviye gibi isimlerle anılmak onları rahatsız etmektedir. Adî b. Müsâfir ise Yezîdî/Ezidi tarihinde kilit rol oyna maktadır. Klasik kaynaklarda da Adî b. Müsâfir öncesi bir tarih kay dedilmemiştir. Günümüzde Yezîdîlerde Mutlak Tann, Melek Tâvûs ve Adî b. Müsâfir birlikte üç kutsaldır. Adî b. Müsâfir’in beşeri ve lahuti yönlerine vurgu yapılır. Günümüzde de Adî b. Müsâfir, Laleş’teki türbesi ve soyundan gelen mirler oldukça saygın bir konumdadır. Bazıları ise onun kurucu rolünü inkâr ederek Yezîdi/Ezidilere tabi bir şahsiyet olduğunu ileri sürmüştür. Adî b. Müsâfir’in Yezîdîliği ifsat etmek için Araplar tarafından gönderildiğini söyleyenler de olmuş tur (M. Bozan, “Yezîdi/Ezidiliğin İsim ve Kökenleri Hususundaki Tartışmalar”, s. 161).
Yezîdîlerin temel öğretileri nelerdir?
Yezîdîlerin kendi içlerine dönük, kapalı yaşantılarından dolayı inanç ve ibadet esaslarının tam olarak belirlenmesi zordur. Onlar daha çok Hudâ diye andıklan bir tanrının varlığına inanmaktadırlar. Onlara göre tanrı iyidir, gücünü kendisine yardım eden melekler vası tasıyla göstermektedir. Bu melekler Azâzîl, Derdâîl, İsrâfil, Mîkâil, Cebrail, Samuel ve Nurael’dir. Bunlar mezhep büyükleri ve emirleri olan Şeyh Adî, Şeyh Hasan, Şeyh Şemseddin, Şeyh Ebû Bekir, Şeyh Sâceddin, Şeyh Sadreddin ve Şeyh Fahreddin’de bedenleşmiştir. Bu inanç genelde Yezîdî toplumu tarafından kabul edilmekte, meleklerin zaman zaman yere indiklerine, dünyanın düzenini sağlayacak kutsal metinler ve kurallar getirdiklerine, kendilerine vekâlet edecek şeyh ler bıraktıktan sonra cennete çekildiklerine inanılmaktadır (A. Taş ğın, “Yezîdiyye”, DIA, XLIII, 525-527).
Yezîdîlerin kutsal kitapları iki tanedir. Bunlar Kitâbu’l-Cilve (Vahiy Kitabı) ile Mushaf-1 Reş (Kara Kitap) olarak isimlendirilir. Ayrıca sözlü kültürleri olan kaviller ve çiroklar da önemlidir. Mushaf-1
Reş veya Kara Kitap semanın, yerin, dağların, denizlerin, meleklerin, arşın ve Âdem ile Havva’nın yaratılışından, Şeyh Adî b. Müsâfir’in Şam’dan Musul şehrinin kuzeyindeki Lâleş kasabasına gelişinden, Melek Tâvûs’un yere inişinden ve ikâmetinden bahseder. Ayrıca beşerin aslı konu edilirken Yezîdîlerin soyu Âdem’e nispet edilirken kendileri dışında kalan herkesin soyunun ise Âdem ile Havva’ya nispet edildiği görülür. Melek Tavus’a bütün ilahların boyun eğdiği ifade edilir. Bu kitapta helâllar, haramlar, namaz, oruç, hac, zekât, ziyaretler, evlenme, cenaze gibi konular yer alır. Kitâb el-Cilve, Türk çeye çevrilerek yayınlanmıştır (A. Turan, “Yezîdi İnanç ve İbadetleri”, s. 137-171).
Meleklerin içinde özellikle, Tâvûs kuşu şeklinde tasavvur edilen Melek Tavus, Yezîdî inancında önemli bir yere sahiptir. Melek Tâvus, Âdem’e secde etmeyi reddetmiştir. Bu reddedişin sebebi, onun Tannı’ya olan bağlılığıdır. Tanrı dünyaya dair her türlü yönetimi ken disine devretmiştir. Yezîdiyye, Melek Tavus’a (Kral Tâvus, Azâzîl) inandığından hakaret içerikli bir isim olarak “abedetü’l-İblis” (şey tana tapanlar) şeklinde de isimlendirilmektedir. Ancak Yezîdîlerin, aynı zamanda Tanrı’yı da kabul ettikleri görülmektedir (A. Taşğın, “Yezîdiyye”, DIA, XLIII, 525-527).
Yaratılışla ilgili Yezîdî metinlerinde anlatılanlara göre Allah melekleri toplayarak insanoğlunu, Âdem’i yaratacağını, ondan da yer yüzünde bir millet yaratacağını, bu milletin Melek Tâvûs’a hürmet edeceğini söyler. Allah, Melek Tâvûs’tan su, toprak, ateş ve hava ge tirmesini ister. Melek Tâvûs bunlan hemen getirir. Âdem, bu malzemenin karışımıyla vücut bulur. Allah ilahî gücü ile ona can ve ruh verdikten sonra, Melek Tavus’a Âdem’i cennete yerleştirmesini, orada her şeyden yiyebileceğini, ancak “buğday”dan yememesini söyleme sini emreder. Melek Tâvûs, Allah’ın huzuruna çıkarak Âdem’in çoğalması için ondan yemesi gerektiğini söyler. Allah’ın ona yetki vermesi üzerine Melek Tâvûs, Âdem’i buğday yemesi için ikna eder. Sonra Melek Tâvûs, onu tutup yeryüzüne atar. Allah, Melek Tâvûs’a, Âdem’i yalnızlıktan kurtarmak için, Havva’yı yaratmasını emreder. Melek Tâvûs bu ikisinden kendisine hürmet edecek bir toplum isteyince, ikisi de ayrı ayrı tohumlarını birer testiye koyarlar, Âdem’in testisinden bir erkek çıkar ve adı Şehid b. Cerra, Havva’nın testisin den bir kız çocuğu çıkar ve adı Mercem-i Nisana olur. Bunların bir birleriyle evlendirilmesinden ilk çocukları Yezdan (Ezdâ) doğar ve bugünkü Yezîdîler bu nesepten meydana gelir. Âdem ve Havva’nın ilişkilerinden doğan çocukların nesillerinden Yahudiler, Hristiyanlar, Müslümanlar ve diğer din mensuplarıyla milletler meydana gelir. Yezidiler, Melek Tavus’un milleti sayılmaktadır (A. Turan, “Yezîdi İnanç ve İbadetleri”, s. 137-171).
Yezîdîlerin Laleş’i ziyaret etmeleri gerekir. Buna imkân olmadığında Melek Tavus’un heykeli dolaştırılır. Melek Tâvûs heyke line “Sancak, çoğulu Senâcık” denilir. Çeşitli dinî gün ve bayramlarda, gerek Sincar’da gerekse diğer Yezîdî yerleşim merkezlerinde Kavvallar tarafından dolaştırılır (A. Turan, “Yezîdi İnanç ve İbadet leri”, s. 137-171).
Melek Tavus’un bu şekilde saygı görmesi Satanizm anlamına gelmez. Satanistler şeytana tapar. Yezîdîler ise Melek Tâvûs’u görevlendiren bir tanrı kabul ederler.
Kapalı bir toplum oldukları için Yezîdîlerin inançlarıyla ilgili bilgiler yazılı kaynaklara farklı şekilde yansıyabilmektedir. Dolayısıyla yapılan çalışmalarda bazen görüşlerin detayları için farklı bilgiler bulunabilmektedir.
Kaynak: 88 soru cevap kitapları
BENZER KONULAR:
- Şia (Şiilik) Ne Demek? Kısaca
- Şia mezhebi nedir? Şii mezhebi hakkında bilgi kısaca
- Şii ve Sünni evlenebilir mi?
- Şii’lerin tam olarak inandıkları nedir?
- Şii ile Evlilik
- Tümünü görüntüle.
- Alevilik-Bektaşilikteki muharrem orucu hakkında bilgi veriniz.
- Alevilik-Bektaşilikte önem verilen başlıca ilkeleri öğreniniz.
- İslam Ansiklopedisi, tasavvuf kitaplardan Alevilik-Bektaşilik hakkında bir araştırma
- Alevilik Ne Demek? Kısaca
- Alevilik nedir nereden gelir
- Tümünü görüntüle.

Answers ( 2 )
Yezidilik Nedir?
Yezidilik, kökleri antik Mezopotamya inançlarına dayanan, İslam, Hristiyanlık, Zerdüştlük ve diğer yerel inanışlardan etkilenmiş bir dini topluluk ve inanç sistemidir. Yezidiler, çoğunlukla Irak’ın kuzey bölgelerinde, özellikle Musul civarındaki Şengal (Sincar) Dağı’nda yaşamaktadır. Bunun yanı sıra Türkiye, Suriye, Ermenistan, Gürcistan ve diaspora topluluklarıyla Almanya gibi ülkelerde de Yezidi topluluklarına rastlanır.
Yezidilik, dini ritüelleri ve öğretileri açısından İslam ve diğer semavi dinlerden farklılık gösterir. Kutsal metinleri, geleneksel öğretileri ve sembolik bir inanç yapısı vardır.
Temel Öğretileri
Yezidilik, büyük ölçüde sözlü geleneklere dayanır. Yazılı kaynaklar sınırlıdır, ancak Yezidilerin kutsal kitapları arasında “Kitâb-ı Cilve” ve “Mushaf-ı Reş” (Kara Kitap) bulunur. Temel inançları şunlardır:
Yezidilik İsminin Kaynağı
Yezidilik isminin kökeni konusunda çeşitli görüşler vardır:
Kapalı Toplum ve Tarihsel Süreç
Yezidiler, tarih boyunca hem dini hem de etnik kimlikleri nedeniyle birçok zulme maruz kalmıştır. Yezidiler, İslam’ın ve diğer semavi dinlerin mensupları tarafından genellikle yanlış anlaşılmış ve sapkın olarak nitelendirilmiştir. Özellikle Melek Tavus’a ibadet etmeleri, onları “şeytana tapanlar” olarak damgalamıştır. Bu önyargılar, Yezidilerin kimliklerini ve inançlarını koruyabilmek için kapalı bir toplum yapısı içinde yaşamalarına neden olmuştur.
Sonuç
Yezidilik, Mezopotamya’nın kadim inançlarından süzülerek günümüze ulaşan, zengin ve karmaşık bir dini gelenektir. Tek Tanrı’ya inanmakla birlikte Melek Tavus gibi sembolik figürler ve ezoterik öğretiler, inanç sistemlerinin temelini oluşturur. Yezidilik ismi, tarihsel, etimolojik ve dini kökenler açısından tartışmalı olsa da bu inancın kendi özgün yapısını ve kimliğini temsil etmektedir.
Yezidilik (Ezidilik / Êzidîlik), günümüzde özellikle Irak’ın kuzeyinde, Suriye, Türkiye ve Kafkasya’da yaşayan Êzidî topluluğun inancı ve yaşam biçimidir. Kendi içlerinde bağımsız bir din olarak görürler.
Temel öğretileri:
Allah’a inanırlar; yaratıcı olarak tek Tanrı kabul edilir.
Tanrı’nın dünyayı yarattıktan sonra idaresini “Melek Tavus” (Tavusê Melek) adlı baş meleğe bıraktıklarına inanırlar.
Reenkarnasyona (ruh göçü) inanırlar.
Dualarını çoğunlukla güneşe yönelerek yaparlar.
Ateşe, suya, toprağa ve tabiata saygı duyarlar.
Dinlerinde kutsal metinler (Kawls ve Kitêbê Cilwe gibi) sözlü gelenekle aktarılır.
İsmin kökeni:
“Yezidilik” ismi konusunda iki görüş vardır:
Bir kısmı, Emevî halifesi Yezid b. Muâviye’den türediğini söyler.
Daha yaygın görüşe göre ise ad, Farsça “Yazd / İzed” kelimesinden gelir ve “ilah, kutsal varlık” anlamındadır. Yani doğrudan Yezid b. Muâviye ile ilgisi olmayıp “İzidî / Ezidî = Allah’a bağlı olanlar” anlamını taşır.
Kısaca: Yezidilik, tek Tanrı ve Melek Tavus inancı etrafında şekillenen, kadim kökenli ve Müslümanlıktan ayrı bir inanç sistemidir; adı da büyük ihtimalle “Yazd/İzed” (ilah) kelimesinden türemiştir.