Gazzâlî’nin Adalet Tanımı

Gazzâlî Nasihatü’l-Mülûk eserinin en başından itibaren adaleti övmüş zulmü ise yermiştir. O, yöneticiye şunları söylemiştir: ‘‘Sizinle Allah arasındaki olan şeyler hususunda Allah’ın affı yakındır. O bağışlayan ve merhametli olan Bir’dir. Fakat halka yapılan zulümle ilgili durumlarda, o kıyamete kadar sizden bu zulmün bedelini kaldırmaz. Zulmün tehlikesi büyüktür’’(Gazzâlî, 2016, s. 45). Yöneticiliğe gelen kişi bu işin sorumluluklarını, sevap ve günahlarını bilmelidir. Çünkü liderlik büyük bir nimettir ve bu nimet üzerine başka nimetlerden hiçbiri tercih edilmez. ‘‘Liderlik mertebesinin yüceliği ve tehlikesinin büyüklüğü hakkında Hz. Peygamber(s.a.v)in: ‘Liderlerin bir günlük adil davranışı yetmiş yıllık ibadetten daha üstündür’ hadisi ortaya koymaktadır’’(Gazzâlî, 2016, s. 46). Gazzâlî, yöneticiliğin son derece sorumluluk gerektiren bir mevki olduğundan kitabının birçok yerinde bahsetmiştir. Aktardığı en çarpıcı örneklerden birisi Hz. Ömer ile ilgilidir. ‘‘Hz. Ömer(r.a.) gece her tarafı dolaşır, kontrol eder ve şöyle dermiş: ‘Sokakta bırakılmış bulunan bir keçinin benden sorulacağından korkarım.’ Ey Başkan! Hz. Ömer’in icraat ve adaletine bakınız’’ (Gazzâlî, 2016, s. 52). Zülkareyn, Aristo’ya: Yöneticilerin sahip oldukları özelliklerden hangi özellik diğer özelliklerden daha üstündür diye sorduğu zaman Aristo: ‘‘Başkanda adalet varsa bu sayede diğer bütün hükümdarlara galip gelebilir’’(Gazzâlî, 2016, s. 92) demiştir. Gazzâlî, din, devlet, yönetim, asker, ekonomi ve adaleti birbirine bağlar. Yönetimin sağlığı için hepsinin bir arada uyum içerisinde çalışması gerekir. Dinin bekâsı, düzgün bir şekilde yaşanabilmesi için yöneticiye ihtiyaç vardır. Yöneticinin devletin başında kalabilmesi için düzgün bir orduya ihtiyaç vardır. Düzgün bir ordu kurabilmek için ekonomik refaha ihtiyaç vardır. Ekonomik refaha ise ancak ve ancak adil bir yönetim ile ulaşılabilir. Yönetici adil olduktan sonra bunların hepsini elde etmiş olur(Gazzâlî, 2016, s. 103)

Gazzâlî, yöneticilerin adil olmasını öğütlerken, tüm yöneticilerin aldıkları bu görevler karşısında büyük bir sorumluluk kabul ettiğini de belirtir. Yöneticiler adil olursa mükâfatı büyük, zalim olursa cezası büyük olur. Gazzâlî, Hz. Muhammed’in şöyle dediğini aktarmıştır: ‘‘Allah’ın kullarının işlerini görmek için başkan yaptığı kul, hizmeti bir tarafa atar, onlara karşı müşfik olmaz ve onlara öğüt vermezse Allah ona cenneti haram kılar.’’(Gazzâlî, 2016, s. 48). Yine Hz. Muhammed: ‘‘İki adam benim şefaatimden mahrum kalır: Zâlim yönetici ve dinin dışında kalan şeyleri dine sokan kimse[1]’’ (Gazzâlî, 2016, s. 48). Gazzâlî, bu ve buna benzer bir çok ayet, hadis, hikâye ve örnek aktarmıştır. Bu gibi kişilerin görevlerinden kaynaklanan sorumluluklarından dolayı da çok çetin bir sorgu ile karşı karşıya kalacaklarını belirtmiştir. Bu kişilerin sadece devleti yöneten kişilerin olması da gerekmez. Örneğin Öşür[2] memuruyla ilgili şu hadis aktarılmıştır: ‘‘Öşür işlerine memur edilen kimse elleri boynuna bağlı olarak kıyamet gününde getirilir. Şayet işleri dürüst ise çözülür, icraatı kötü ise tekrar bağlanır’’(Gazzâlî, 2016, s. 49). Hz. Ali(r.a): ‘‘Yerdeki kadı(hakim) yukarıda bulunan kadı(Allah) ile karşılaştığında vay haline! Yalnız adil olan, arzuna göre hükmetmeyen, yakınlarının tarafını tutmayan, tamahkârlık ve korkudan dolayı hükmünü değiştirmeyen. Allah’ın kitabını aynası yapan, gözünü O’na diken ve içindekilere göre hükmeden kimse bunun dışındadır.’’(Gazzâlî, 2016, s. 50). Gazzâlî’nin eseri boyunca yönetimi ve yöneticiyi hem bir nimet hem de bir külfet olarak tanımlar. Gazzâlî’nin verdiği örnekler Kur’an ve hadis merkezli yönetimin, ayrıca insan vicdanına uygun olan kararların alınmasını temel referans noktası olarak görür. Ayrıca yöneticilerin devlet imkan ve olanaklarını kendi çıkarları için kullanmalarına ve kendilerini halktan üstün görmelerine kesin bir dile ile karşı çıkar. Bir yönetici kendisi için ne istiyorsa halkı için onu istemeli, kendisi ne yiyorsa halkı onu yemeli, kendisi nasıl bir hayat standardına sahipse halkı içinde aynı koşulları sağlamalıdır. Bedir gazvesi sırasında sahabeler bir ağacı budayıp Hz. Muhammed için bir gölgelik yaparlar. İstirahat için gölgeliğe çekildiği zaman Cebrail(a.s) gelip:

‘Ya Resulullah! Ashabın güneşin altında bulunurken senin gölgelikte oturman uygun değildir.’ der. Hz. Peygamber hemen gölgeliği yıkıp ashabı arasında otururlar. Bu kadar basit bir şeyden dolayı yaratılmışların en şereflisi muatebe[3] edildikten sonra başkalarının durumu ne olur?(Gazzâlî, 2016, s. 68).

Yine Gazzâlî’nin aktardığı şu olay onun yönetim ve yöneticilerinin sorumluluklarının ne kadar ağır olduğunu gösteren en önemli örneklerden birisidir. Ömer b. Abdülaziz, sabah namazından sonra öğle namazına kadar saatlerce Müslümanların sorunları ve işleriyle uğraşır. Yaptığı işlerden dolayı yorgun düşen Ömer b. Abdülaziz evine dinlenmeye çekilir. Onun eve istirahata çekildiğini gören küçük oğlu hemen arkasından gelerek şunları söyler: ‘‘Babacağım! Şimdi ölüp ahirete göçmeyeceğinizden emin misiniz ki; ihtiyaç sahipleri kapımızda sizleri bekleyip dururlarken sizin buraya çekilip istirahat etmeniz uygun olur mu?’’(Gazzâlî, 2016, s. 69). Bu örnekle birlikte Gazzâlî yöneticileri uyarır, tüm anlatılan bu örneklerden kendilerine hisse almalarını ve kendi işlerini asla başkalarına bırakmamalarını ve görevlerini yerini getirmek için ellerinden gelen bütün çabayı göstermelerini ister(Gazzâlî, 2016, s. 69). Dünya malının ve dünya saltanatının geçici olduğu ve bir gün herkesin öleceği Gazzâlî’nin temel hatırlatmalarından birisidir. Gazzâlî sürekli kıyamet gününden ve her insanın bir gün mutlaka toprak olacağından bahseder. Gazzâlî bu noktada tüm yöneticilere, kendinden önceki yöneticilerin halinden haber verir. Ölüm gerçeğini onların aklında tutarak adil olmalarını öğütler. Gazzâlî yöneticilere şöyle seslenir: ‘‘Sizden önce geçen başkanların, hiçbirinin sahip oldukları hazineler kendilerine arkadaşlık yapmamışlardır. Yaptıkları hayırlı işlerden başka her şey kabirlerinin dışında kalmıştır. Belki fazlasıyla devlet işlerinde dikkatli davranmanız ve merhameti elden bırakmamanız kurtuluşunuza çare olur.’’(Gazzâlî, 2016, s.73).

Mustafa Öden

İnsanlar uykudadır ölünce uyanırlar hadisi