Çiştiyye tarikatı ve özellikleri

Question

Çiştiyye-Çeştiyye tarikatı

Arapça Cistiyye – چشتیه

Mulnüddin Hasan b. Seyyid Gıyäseddin es-Siczi el-Çişti (6. 633/1236) tarafındari kurulan, Hindistan’ın ilk ve en büyük tarikatı.

Çişti muhtemelen 537’de (1142) Ноrasan bölgesinin güneyinde bulunan Sicistan’da (Sistan) doğdu. Memleketinin Oğuzlar tarafından yağmalarıması üzerine oradan ayrıldı; Semerkant ve Buhara’da tahsil gördü. Nişåbur bölgesindeki Härûn kasabasında Hace Osman el-Hårûnî’ye intisap etti, bir süre bu şeyhi ile seyahatlere çıktı. Daha sonra Semerkant, Buhara, Nişâbur, Belh, Tebriz, İsfahan, Sebzevär, Esterâbâd ve Bağdat gibi önemli merkezleri ziyaret etti, hacca gitti; Abdülkadir-i Geylani, Necmeddin-i Kübra, Necībüddin es-Sühreverdi, Ebû Said-i Tebrizi, Abdülvähid-i Gaznevi vb. birçok ünlü sufi ile görüşme imkânı buldu. Ardından Hindistan’a dönerek Lahor’da meşhur sufi müellif Ali b. Osman el-Hücvir’nin türbesinde inzivaya çekildi. Silsilesinde yer alan Hâce Ebû Ishak eş-Şâmî’nin ikamet ettiği Herat’ın Çişt köyüne nispetle Çişti nisbesini kullandı. Daha sonra yerleştiği Ecmir’de 6 Receb 633 (16 Mart 1236) tarihinde vefat etti. Bazı kaynaklarda 627 (1230) угlında vefat ettiği de kaydedilir. Türbesi önemli bir ziyaretgåhtır.

Çişti’nin tarikat silsilesi Osman elHârûni, Hacı Şerîf Zindani, Mevdûd-i Çişti, Ebû Yûsuf, Ebû Muhammed b. Ahmed, Ebû Ahmed b. Feresnefe vası tasıyla Ebû Ishak eş-Şämf’ye, ondan da Mimşåd ed-Dineveri, Eminüddin Ebû Hubeyre el-Basri, Sedidüddin Huzeyfe el-Mar’aşı, İbrahim b. Edhem, Fudayl b. lyaz, Abdülvahid b. Zeyd, Hasan-1 Basri ve Hz. Ali vasıtasıyla Hz. Peygamber’e ulaşır.

Müslümanlar gibi Hindular arasında da büyük bir veli olarak tanınan Muînüddin el-Çişti, Babürlüler ve Halaciler hükümdarlarından da büyük saygı gördü; Hint müslümanlarının manevi hayatında büyük rolü olan Çiştiyye tarikatı ilk dönemde Hamidüddin-i Någevri (ö. 642/1244) ve diğer bazı şeyhler vasıtasıyla kırsal bölgelerde, kasaba ve küçük şehirlerde gelişirken Feridüddin Mes’üd Genc-i Şeker (ö. 664/1265) ve halifesi Nizameddin Evliya (6. 725/1325) döneminde tarikatın tesiri bütün Hindistan’a yayıldı. Bu dönemde tarikatın sahip olduğu merkezi yapı Muhammed b. Tuğluk’un (13251351) Çiştî şeyhlerini ülkenin çeşitli bölgelerine yerleşmeye zorlamasıyla sarsıldı. Şeyh Çırağ-1 Dehli (o. 756/1355) ve diğer bazı şeyhlerin bu siyasete karşı direnmelerine rağmen zamanla bu yapı dağıldı ve merkezi bir otoriteye bağlı olmayan taşra hankahları dönerni başladı. Çiştiyye’nin Hindistan’da yayılmasında önemli rol oynayan şeyhler arasında Bengal ve Bihår bölgelerinde Şeyh Sirâceddin (6. 759/1357) ve Seyyid Nür Kutb-i Ålem (6. 813/1410), Dakka ve Gucerât bölgelerinde Şeyh Burhaneddin-i Garib (ö. 741/1340), Çırağ-1 Dehli’nin müridi Seyyid Muhammed Gisûdıráz (ö. 825/1422), yeğeni Kemâleddin Allâme ve bunun oğlu Sirâceddin (0. 814/1411) özellikle anılabilir. Hayatı hakkında fazla bir şey bilinmeyen Şeyh Alaeddin Ali b. Ahmed Sabir (6. 690/1291) tarikatın Säbiriyye kolunu, onun silsilesine mensup Şeyh Ahmed Abdülhak er-Rudavli (ö. 838/1434) de bunun Ahmediyye şubesini kurmuştur. Såbiriyye’nin en önde gelen siması olan Şeyh Abdülkuddüs Gengühi (ö.944/1537), İmam-ı Rabbani’nin babası Abdülahad’ın şeyhidir.

Büyük Çişti şeyhi Feridüddin Mes’üda intisap eden Nizāmeddin Evliya (6 725/1325), yaklaşık on yıl sonra hali. fe tayin edildi ve şeyhinin ölümünden sonra Delhi’de açtığı dergâhta irşat faaliyetine başladı; yetiştirdiği 700 halife ile Çiştiyye’nin Hindistan’ın en yaygın tarikatı haline gelmesinde büyük rol oynadı. Çiştiyye tarikatının Nizămiyye kolunun pîri olan Nizameddin Evliya’nın en tanınmış müritleri arasında, başta Çiştiyye teşkilatına yeni bir canlılık kazandıran Çırağ-1 Dehli olmak üzere Emir Hüsrev-i Dihlevi, tarihçi Ziyaeddin b. Müeyyidülmülk Bereni, Burhåneddin-i Garib ve Kutbüddin Münevver anılabilir. Şah Kelîmullah Cihanābādi (o. 1142/1729) de Çırağı Dehli’den sonra Nizamiyye’nin önemli bir şahsiyeti olup başhalifesi Şeyh Nizâmeddin (ö. 1142/1729) Evrengåbåd’da, bunun oğlu Şah Fahreddin (ö. 1199/1784) Delhi’de ve bunların halifeleri Pencap ve diğer bazı bölgelerde tarikatı yaymışlardır (ayrıca bk. Nizamiyye).

Vahdet-i vücut anlayışına sahip olan Çişti, dini insana hizmet yolu olarak görmüştür. Ona göre taatin en yüksek biçimi, zor durumda olanların sıkıntılarını gidermek, yardıma muhtaçlara yardım etmek, açları doyurmaktır. Bu tavrından dolayı “Garibneväz” (fukaranın yardımcısı) lakabıyla anılmıştır. Çiştiyye’de, kişinin Allah’tan uzaklaşmasına yol açabi leceği kaygısıyla özel mülkiyet hor görül müş ve insana cazip gelen maddi şeylere rağbet edilmemesi istenmiş, şiddetten uzak durmaya ve dostluğa büyük önem verilmiş, çekişme ve tefrikadan uzak bir toplum düzeni için çalışılması istenmiş, tarikat mensuplarının devletle temasına izin verilmemiştir. Cehri ve hafi zikir, murakabe, çile ve sema Çiştiyye’nin başlıca adap ve erkänındandır.

Dini Siteler

BENZER KONULAR:

solved 2
2025-10-20T14:16:21+03:00 1 Answer 46 views
2
Dini Soru Cevap

About Dini Soru Cevap

Her soru cevap verilmeye değerdir, yeter ki aynı konu bize sorulmuş olmasın ve kurallara uygun sorulsun. Lütfen soru yollamadan önce aynı konu var mı diye \\\\"ARAMA\" yapınız. Konu altına yazılan sorulara öncelik tanıyoruz.. Bilginize

Follow Me

Answer ( 1 )

  1. Melle
    1
    2025-10-30T07:27:38+03:00
    Reply

    Çiştiyye Tarikatı, Hindistan alt kıtasının en önemli ve yaygın tasavvufi akımlarından biridir. Verdiğiniz metin oldukça kapsamlı ve doğru bilgiler içermektedir. Bu bilgileri özetleyerek ve biraz daha yapılandırarak Çiştiyye tarikatının özelliklerini ana başlıklar halinde sunabilirim:

    Çiştiyye Tarikatı (Arapça: چشتیہ – Çeştiyye)

    Kurucu: Muînüddin Hasan b. Seyyid Gıyâseddin es-Siczi el-Çişti (k.s.) (v. 633/1236)

    Menşei: Horasan bölgesi, Çişt köyü. Tarikat, adını bu köyden almıştır.

    Yayılım Alanı: Başta Hindistan olmak üzere, Pakistan, Bangladeş ve Afganistan’da yayılmıştır. Hindistan’ın ilk ve en büyük tarikatlarındandır.

    Tarihçe ve Önemli Şahsiyetler

    Kuruluş ve Erken Dönem:

    Muînüddin Çişti, memleketi Sicistan’dan ayrılarak Semerkant, Buhara gibi ilim merkezlerinde eğitim görmüş, Nişabur’da Hâce Osman el-Hârûnî’ye intisap ederek ondan tasavvuf eğitimi almıştır.

    Abdülkâdir-i Geylânî, Necmeddîn-i Kübrâ gibi dönemin büyük sûfîleriyle görüşmüş, ardından Hindistan’a gelerek Ecmir şehrine yerleşmiştir.

    Türbesi (Ecmir Şerif), Hindistan’ın en önemli ziyaretgâhlarındandır ve sadece Müslümanlar değil Hindular tarafından da ziyaret edilir.

    Yayılma Dönemi:

    Tarikat, Ferîdüddin Mes’ûd Genc-i Şeker (ö. 664/1265) ve onun halifesi Nizâmeddin Evliyâ (ö. 725/1325) döneminde Hindistan’ın dört bir yanına yayılmıştır.

    Nizâmeddin Evliyâ’nın Delhi’deki dergâhı, binlerce mürid ve 700’den fazla halife yetiştiren büyük bir irşad merkezi olmuştur. Ünlü şair Emir Hüsrev-i Dihlevî onun müridlerindendir.

    Kollar:

    Nizâmiyye: Nizâmeddin Evliyâ tarafından kurulan ve tarikatın en yaygın kolu.

    Sâbiriye: Şeyh Alâeddin Ali b. Ahmed Sâbir (ö. 690/1291) tarafından kurulan kol. İmâm-ı Rabbânî’nin babası Abdülehad, bu kola mensuptur.

    Ahmediyye: Sâbiriye kolunun bir şubesidir.

    Temel Özellikleri ve Prensipleri

    Çiştiyye tarikatı, pratik ahlak ve insan sevgisi üzerine kurulu bir tasavvuf anlayışını benimsemiştir.

    Vahdet-i Vücût Anlayışı: Tarikatın kurucuları, İbnü’l-Arabî ekolünden gelen “Varlığın Birliği” (Vahdet-i Vücût) düşüncesini benimsemişlerdir. Bu, tüm yaratılmışlarda Allah’ın tecellisini görmeyi ve birliği idrak etmeyi gerektirir.

    Hizmet ve Fedakârlık (Garibnevâzlık):

    En temel prensip, “insana hizmettir”. Çiştiyye’ye göre en değerli ibaret, insanlara, özellikle de yoksul ve düşkünlere hizmet etmektir.

    Muînüddin Çişti, bu özelliğinden dolayı “Garibnevâz” (Fakirlerin/Fukaranın Yardımcısı) lakabıyla anılmıştır.

    Açları doyurmak, sıkıntıda olanların dertlerine çare olmak en yüksek manevi mertebelerden sayılmıştır.

    Dünyaya ve Maddiyata Bakış:

    Özel mülkiyet hor görülmüş, kişiyi Allah’tan uzaklaştıracağı düşüncesiyle mala, mülke ve makama rağbet etmekten kaçınılmıştır.

    Sadelik ve fakirane bir yaşam tarzı esas alınmıştır.

    Siyasetten Uzak Durma:

    Tarikat mensuplarının devlet yöneticileriyle ve siyasetle temas kurması kesinlikle hoş karşılanmamıştır. Bu, manevi bağımsızlığı ve tarikatın özgürlüğünü korumak için alınmış bir tedbirdir.

    Şiddet Karşıtlığı ve Hoşgörü:

    Şiddetten uzak durmaya büyük önem verilmiş, dostluk ve barış içinde yaşamak temel prensip olarak benimsenmiştir.

    Çekişme ve ayrılıktan (tefrika) uzak bir toplum düzeni için çalışılmıştır.

    Bu hoşgörü anlayışı, Müslüman olmayanlar (özellikle Hindular) nezdinde de büyük saygı görmelerini sağlamıştır.

    Tarikat Âdâb ve Erkânı

    Zikir: Hem cehrî (açıktan) hem de hafî (gizli) zikir yapılır.

    Semâ: Müzik ve dinî şiirler (ilâhi, kaside) eşliğinde yapılan zikir ve vecd hali tarikatın önemli bir özelliğidir. Bu, ruhun Allah’a olan özlemini ifade etme yoludur.

    Murakabe: Kalbi dünyevi düşüncelerden arındırıp sadece Allah’a yöneltmek.

    Çile: Nefsi terbiye etmek için belli sürelerle inziva ve riyazet (perhiz) yapmak.

    Özet

    Çiştiyye tarikatı, Hindistan coğrafyasında İslam’ın sevgi, hoşgörü ve hizmet temelinde yayılmasında en büyük rolü oynamış bir tasavvuf okuludur. “Vahdet-i Vücût” inancını, “insana hizmet” prensibiyle birleştirerek, dini sadece bir inanç sistemi değil, aynı zamanda pratik bir ahlak ve hayat tarzı olarak sunmuştur. Siyasetten uzak durmaları, sade yaşamları ve tüm insanlığa karşı gösterdikleri şefkat, onları nesiller boyu sevilen ve saygı duyulan manevi önderler haline getirmiştir.

    Best answer

Leave an answer