İstinca ne demektir? istinca yöntemleri nelerdir

İstinca sözlükte, bir işi tamamlayıp üze­rinden yükünü atmak anlamına gelir. Fıkıh terimi olarak İse istinca, idrar ve dışkı yollar­rından çıkan idrar, dışkı, kan, meni gibi katı ve sıvı pislikleri giderip temizlemek demek­tir. Buna “istitâbe” de denir ki, dilimizde taharetlenmek adı verilmektedir.

İslâm dini temizliğe “İmanın yarısı” şek­linde bir nitelendirme yapacak derecede büyük önem vermiş, vücudun, elbisenin ve namaz kılınacak yerin pisliklerden arındı­rılmış olmasını namaz ibadetinin ön şartı saymıştır. Hayatiyetini sürdürmek için yemek-içmek zorunda olan İnsanın, bu gıdaların fazlalıklarını belli yollarla vücudun dışına atması yaratılışının bir gereği olduğu gibi idrar ve dışkı yollarından yapılan tahli­ye İşlemi sonrası bir temizlik işlemi yapıl­ması da bu anlayışın kaçınılmaz icaplarındandır.

İslâmî öğretiler bütün hayatı kuşatıcı ni­telikte olduğundan, Hz. Peygamber üm­metine sadece Allah’a kulluk için yapılacak hareketleri (ibadet şekillerini) öğretmekle yetinmemiş, bu konudaki temizliğin öne­mine dikkat çekmek üzere abdest bozma sonrası temizlikle ilgili bazı tavsiyelerde bulunmuştur. Bu hususun o dönemde müş-riklerce alay konusu yapıldığını Selman-ı Fârisî şöyle anlatır: . Müşrikler “bakıyoruz, arkadaşınız (Hz. Muhammed) size nasıl abdest bozulacağını bile öğretiyor!” diyor­lardı. Ben de “evet” deyip onlara Rasûlullah’ın bize yaptığı tavsiyeleri aktarı-yordum. Fakat o dönemde müşriklerce alay konusu yapılan bu yaklaşım daha sonra İslâmiyeti inceleyen Batılı filozofların bile dikkatini çekmiş ve bazı düşünürler (medeniyet ile ayrıntılar arasında doğru orantılı bir ilişki olduğunu bildiklerinden) İslâm dininin tuvalet âdabına varıncaya kadar insan yaşantısını düzenlemiş oldu­ğundan hayranlıkla sözetmişlerdir.

Mahallinin dışına taşan necaset bulunması halinde istinca yapmak dört mezhebe göre farzdır.

Asıl olan istincanın su ile yapılmasıdır. Gerektiğinde küçük taşlarla da yapılabilir, ki buna “isticmâr” denir. İmkân olması halinde taş ile temizlendikten sonra su ile de temizlenilmelidir. Bu temizlik işleminin herkes için günlük yaşantının bir parçası olduğunu, insanların değişik şartlar ve birtakım imkânsızlıklar içinde bulunabile­ceğini, özellikle eski dönemlerin sosyal şartlarını dikkate alan fıkıh bilginleri, gerek Hz. Peygamber’in konuya ilişkin özel uyarı­ları gerekse İslâm’ın genel ilkeleri ışığında, istincada kullanılacak maddeler ve istinca âdabı üzerinde geniş biçimde durmuşlar­dır.

Fıkıh bilginleri, istincada kullanılacak maddelerde aranacak özelliklerden bazıla­rını şu şekilde kaydetmişlerdir.

Temizlik maddesinin;

1- Ekonomik değeri olmamalı. Bu sebep­le ekonomik değeri olan kağıt, bez, kıy­metli taşlar, pamuk gibi maddelerin kulla­nılması doğru değildir. Gerçi suyun da ekonomik bir değeri vardır. Ancak onun, sağlık açısından kullanılması zorunludur. Çünkü su, pislikten eser bırakmayacak şekilde temizleme gücüne sahiptir. Bir âyette: “Biz gökten temiz ve temizleyici bir su indirdik” (el-Furkân 25/48) buyurulmaktadır. Ekonomik değeri olan maddeler temizlikte kullanılacaksa, bu konuda israftan sakınmak gerekir.

2- Sağlık açısından zararlı olmamalı. Kemik, tezek, cam, kireç, kömür gibi mad­deler sağlık açısından zararlar meydana getirebilirler. Meselâ, kemik, idrar ve dışkı yollarında çiziklere ve kanamalara yol açabilir. Tezek, temizlikten ziyade kirlenmeğe ve dolayısıyla mikropların insan vücuduna girmesine sebep olabilir.

3- Temizliğe elverişli olmalı. Su temizliğe elverişli bir maddedir ve su ile istincanın sağlık ve temizlik açısından pek çok fayda­ları vardır.

4- Yiyecek maddesi olmamalı. Gerek in­san ve gerekse hayvanlara ait yiyecek maddelerinin istincada kullanılması, canlı­ların haklarına tecavüz ve saygısızlık anla­mındadır.

5- Eğitim ve ilme hizmet aracı olmamalı. Kağıt, eğitim ve ilim hizmetinde kullanılan bir araçtır. Bu açıdan bakıldığında kağıdın temizlik maddesi olarak kullanılması sakın­calı görülebilir. Ancak günümüz şartlarında bu kullanımın ilme saygısızlık anlamı taşı­madığı açıktır. Ayrıca bunun -su ile temiz­lik ihmal edilmemek kaydıyla- sağlık ve temizlik açısından fayda ve kolaylık sağla­dığı İnkâr edilemez. Bununla birlikte, İslâmî ilkeler, imkânlar ne kadar geniş olursa olsun bu konuda da israftan kaçınılmasını gerektirir.

İşte fıkıh bilginleri, yukarıdaki sebeplerle, kemik, kireç, kömür, hayvan tezeği, bez, pamuk veya kağıt gibi maddelerle istinca yapılmasının mekruh olduğunu ifade et­mişlerdir.

Taş ile istinca yapılması halinde, bu ko­nudaki hadisi lâfzi yoruma tabi tutanlara göre (Şâfİîler ve Hanbelîler) sayıyı üçe ta­mamlamak farzdır. Hanefılere ve Mâlikî-ler’e göre ise Önemli olan sayı değil, temiz­lenmenin sağlandığına kanaat getirilmiş olmasıdır. Su ile istinca yapılırken avret mahallerinin kaçar defa yıkanacağı İle ilgili belli bir sayı yoktur. Bu, kişinin temizlendiğine dair kalbinin kanaat getirmesine bağ­lıdır.

Özür olmadığı sürece, sağ elle istinca ya­pılmamalıdır. Bir hadiste Hz. Peygamber (s.a.): “İçinizden biri tuvalete gittiği zaman, avret yerine sağ eliyle dokunmasın; sağ eliyle de temizlik (istinca) yapmasın” {Buhârî, Vudu’, 18; Müslim, Taharet, 18; İbn Mâce, Taharet, 15).

Büyük ve küçük abdesti kapalı, gizli ve tenha bir yerde yapmak, temizlik yapar­ken, avret yerlerini göstermeyip, gizlemek farzdır. Çünkü, avret yerlerini göstermek âyet ve hadislere göre haramdır. Bir hadis­te; “Biri tuvalete gittiğinde kapısını kapa­tıp, gizlensin; kıraç bir yerde de bir tepe veya benzeri şeylerin arkasına otursun” (Ebû Dâvud, Taharet, 19; İbn Mâce, Taharet, 23) buyurulmaktadır.

İstincada temizliğe fazla dikkat edip idrar ve diğer pisliklerin izini bırakmamak için gereken özeni göstermeye istinka adı veri­lir.

İstincadan yani temizlikten sonra, imkân varsa, avret yeri bez veya tuvalet kağıdı ile kurulanmalı ve daha sonra elier sabunla yıkanmalıdır. Gerçek hayat