Share
Fıtır sadakası hükmü mezheplere göre
Question
FITIR SADAKASI
Fıtır sadakası nedir, kimler verir, kimler vermez, hangi mallardan verilir ve ne zaman verilir?

Fıtır sadakası kime verilir kime verilmez? Hangi mallardan verilir.
4 mezhebe göre fitre (Hanefi Şafii Maliki Hanbeli)
1. Fitrenin Meşruluğu, Hükmü ve Kimlerin Vermesi Gerektiği:
Fitre, hicretin ikinci yılında, Ramazan orucunun farz olduğu sene zekâttan önce meşru kılınmıştır. Farz olmasının delilleri bazı hadislerdir. Bunlardan bir kaçı aşağıda zikredilecektir:
1- İbni Ömer hadisi: “Resulullah (a.s.) Ramazanda fitreyi zekâtını hurmadan bir sa’ arpadan bir sa’ olmak üzere Müslüman olan hür, köle erkek yahut lara farz kılmıştır.” (1) Bir (sa’), şimdiki Mısır ölçekleri ile 1 1/3 kadehtir. Eski ölçeklerle de iki kadeh yahut Dimaşk müddü ile bir 1/8 müddür. Bu ölçek bugün sümniye (2751 gr) olarak bilinmektedir. Hanefilere göre (3800 gr)’dır. Bu hadis, fitrenin va cip olmasında Müslüman olmanın şart olduğuna delildir. Kâfirlere fitre vacip değildir.
2- Ebu Said el-Hudri hadisi: “Biz fitre zekâtını, Resulullah (a.s.) aramızda iken, yiyecek maddelerinden bir sa’ yahut hurmadan bir sa’ yahut arpadan bir sa’ yahut kuru üzümden bir sa’ yahut keşden o şekilde bir sa’ olarak veriyorduk. Ben yaşadığım müddet vermeye devam edeceğim.” Burada yiyecek maddesinden kas tedilen buğdaydır. Keş, kaymağı alınmadan un ile kanıştınlarak kurutulmuş süttür. Nitekim Şevkanî de bunu böyle açıklamıştır.
3- İbni Abbas hadisi: “Resulullah (a.s.) fitreyi oruçluları lüzumsuz ve çirkin sözlerden temizlemek ve yoksullara yiyecek sağlamak için farz kılmıştır. Fitreyi kim namazdan önce öderse, bu makbul bir zekât kim namazdan sonra öderse, her hangi bir sadakadır.” (2) Bu hadis, fitrenin fakirlere harcanan bir sadaka olduğuna zekâun harcanacağı diğer yerlere verilemeyeceğine delildir.
4- Abdullah b. Salebe hadisi: “Resulullah (a.s.) Ramazan bayramından bir yahut iki gün önce bir konuşma yaparak şöyle buyurdu: Bugdaydan arpadan yahut hurmadan bir sayını hür yahut köleler için, küçük ve büyükler için ödeyin.”
Bu hadis, fitrenin miktarının buğday, arpada yahut hurmadan bir sa’ olduğuna delalet etmektedir. Bazıları bu haberlerin buğdaydan yarım sa’ ödemenin yeterli olduğuna delâlet eden hadislerle tahsis etmişlerdir. Bu hadislerden bazıları şunlar dır:
Hakim’de, Ibni Abbas’tan merfu olarak rivayet edilen hadis: “Fitre sadakası bugdaydan iki müd’dür.” Bu hadisin bir benzerini Tirmizi Amr b. Şuayb’dan, babası ve dedesi yolu ile yine merfu olarak rivayet etmiştir.
Fitrenin Hikmetleri:
Fitrenin hikmetleri şunlardır: Orucun noksanını tamamlamak, fakirleri bayram gününde dilenmekten kurtarmak vs. Veki’ b. Cerrah bu konuda şöyle demiştir “Ramazan ayı için fitre, namaz için sehiv secdesi gibidir. Secde namazın eksiğini tamamladığı gibi, fitre de orucun eksiklerini tamamlar.” Başka bir hadiste ise şöyle gelmiştir: “Bu günde (Bayram günü) fakirleri dolaşıp istemekten müstağni kılın.” Yani fakirlerin bayram gününde ihtiyaçlarını görün ki istemek zorunda kalmasınlar.
Fitrenin Hükmü:
Fitrenin hükmü, hür olan ve gücü yeten her Müslümana vacip olmasıdır. Çünkü daha önce geçen hadislerde bununla ilgili emirler vardır. İbni Münzir şöyle demiştir. Kendilerinden ilim aldığmız kimseler fitre sadakasının farz olduğu hususunda icma’ etmişlerdir. Ishak da şöyle demiştir: Bu bilgi ilim adamlannın icması gibidir.
Bazı Hanefiler şöyle demişlerdir. Islâm’ın vacipleri yedidir: Fitre, akrabaya nafaka vermek, vitir namazı, kurban kesmek, umre, ana babaya hizmet etmek, kadınin kocasına hizmet etmesi. Bunun manası şudur: Bu yedi şey Islâm’ın vaciplerin dendir. Cemaatle namaz kılmak, bayram namazları gibi diğer vacipler de vardır.
Hanefilere göre: Hür, Müslüman, küçük, büyük, erkek ve kadın, akıllı ve ya deli kimseler nisap miktarı mala sahip iseler fitre vermekle yükümlüdürler.
Ancak nisap miktarı malın asıl ihtiyaçlardan fazla olması gerekir. Bunlar da mesdurumda bulundukları takdirde vermek zorundadır.
Fitrenin vacip olması için üç şart vardır: Bunlar Müslüman olmak, hür olmak, asli ihtiyaçlardan fazla olarak nisaba malik olmaktır. Birinci ve ikinci şart da ha önce geçen hadislere dayanmaktadır. Nisaba malik olma şartı ise Hz. Peygamber (a.s.)’in şu hadisine dayanmaktadır: “Zengin olunmadan sadaka vermek yoktur.” Nisap miktan zenginliğin belirlenmesinin ölçüsü şeriatin bu hususu belirlemiş olmasıdır. Bu miktanın asli ihtiyaçlardan artmış olması gerekir. Çünkü aslî ihtiyaç için kullanılan mal yok gibidir.
Kendisine fitre vermek vacip olan kişi, fitreyi küçük çocukları, bakmakla yü kümlü olduğu bunak, fakir ve deliler için öder. Bunun gibi hizmet için kullandığı köleleri için de öder. Ticarî kölelerinden ötürü ödemez, Müslüman olan köle sahibi kafir olan kölesi için de fitre ödemek zorundadır. Çünkü sebep gerçekleşmiştir.
Bir kimse babası adına yahut anası için fitre ödemek zorunda değildir. Çünkü kişinin ana babası üzerinde velâyet hakkı yoktur. Bir kimse küçük olan kardeşleri için fitre ödemek zorunda değildir, kendi ailesinden olsalar bile akrabaları için de ödemek zorunda değildir. Bir kimse zevcesi ile büyük evlatlan için ailesinden olsa lar bile fitre ödemek zorunda değildir. Fakat bunlar adına yahut hanımı adına onla nn emri olmaksızın ödeyecek olursa istihsan yolu ile sahihtir. Kişinin hanımı için fitre vermesinin vacip olmaması, velâyet ve yükümlülükteki eksiklikten ötürüdür. Çünkü erkek kansi üzerinde evlilik haklan dışında velayet sahibi değildir. Tedavi gibi, nafaka masraflar hariç diğer masraflannı yüklenmez. Hanefilere göre, genel kaide şudur: Fitre sadakası velâyet ve nafakaya bağlıdır. Velisi olduğu ve nafakası ni temin etmekle mecbur bulunduğu kimselerin fitresini vermek vaciptir. Eğer böyle değilse vacip değildir.
Cumhura göre: Fitre hür, küçük, büyük, erkek, kadın ve Müslüman olan herkese vaciptir. Yani bunlar Hanefiler gibi düşünmektedirler. Kâfirler üzerine fit re vermek gerekmez. Ancak Şafiilere göre kişi kölesi için ve Müslüman olan yakını için fitre verecektir. Maliki ve Şafiſlere göre kölenin ne kendisi için ne de başkalan için fitre vermesi gerekmez. Çünkü mülkiyet hakkı yoktur. Hanbelilere göre kole lerin de fitre vermesi gerekir. Çünkü daha önce geçen şu hadis umumidir: “Resu lullah (a.s.) fitre sadakasını hür, köle, erkek kadın her Müslümana farz kıldı.” Cumhura göre, bayram gecesi ve günü kendisinin ve nafakasını vemekle sorumlu olduğu kişilerin yiyecek maddelerine sahip olan herkese fitre vaciptir. Bir kimse eğer kendisinin ve nafakası ile sorumlu bulunduğu kimselerin ihtiyacı olan nzık, mesken, hizmetçi, binek, elbise ve benzeri asli ihtiyaçlar dışında artan bir mala sa hip olursa onun fitre vermesi vaciptir. Öyle ki, Malikilere göre bir kimse ödeme ümidi ile borçlanmak suretiyle litre verebilecek durumda ise borçlanarak fitre vermesi gerekir. Çünkü bu kişi hükmen fitre verme gücüne sahiptir.
Bir kimseye kendisi için fitre vermek vacip olursa fakir ana babası, hanımı, kölesi, Müslüman olan yakınları ve nafakasını temin etmek zorunda olduğu kimselerin de fitresini vermesi gerekir. Ancak ödeyecek kadar malı ve imkânı bulunması lazımdır. Bunun dayandığı delil Müslim’deki bir hadis-i şeriftir. “Fiur sadakası di- şında Müslümana kölesinden ötürü sadaka verme borcu yoktur.” Gerisi buna kıyas edilerek hükme bağlanmaktadır. Müslümana yakınının, hanımının, kafir olan kole sinin fitresini vemek vacip değildir. Çünkü Hz. Peygamber (a.s.) daha önce geçen hadis-i şerifte: “Müslümanlardan” buyurmuştur. Kafir olan köle hakkında Hanefi ler farklı düşünmektedirler.
Ergenlik çağına girinceye kadar babanın küçük çocuklarının fitresini vermesi gerekir. Malikilere göre kız çocuklan için kocaya vanncaya yahut kocaya istendiği zamana kadar eğer evlenmeye bir engel bulunmazsa bu mecburiyet devam eder. Hanbelilere göre mal veya kazanç sebebiyle kendi nafakası kendi üzerine vacip olan küçük çocuğa malından fitre vermek vaciptir. Kendisi adına fitresini babası verir.
Maliki ve Hanbelilere göre bu hüküm fakir babanın hanımı ile hizmetçisini de içine almaktadır. Eğer nafakası kendisine vacip ise zevcenin hizmetçisinin sadaka sını da vermesi gerekir. Çünkü fitre nafakaya tabidir. Darekutni de de geçen İbni Ömer hadisinin umumi oluşu bunun dayandığı delildir: “Resulullah (a.s.) küçük- büyük, hür-köle, geçinini sağladığınız kimseler için fitre sadakası vermemizi bize emretmiştir.” Şafiilerce esah olan görüşe göre her ne kadar nafakası evlada vacip olsa da oğula babasının hanımından ötürü litre ödemek vacip değildir. Çünkü evlat, babanın fakir olması durumunda ona gerekli olan nafakayı yüklenir. Fitre ise fakir lik durumunda evlada gerekmez. Bir kimse zengin olan küçük çocuğunun fitresini kendi malından onun adına verse bu caizdir. Bu durum fitresini vemeye izin veren yabancı birine benzer. Fakat kişinin büyük çocuğunun fitresini kedi malından vermesi için mutlaka izin alması gerekir. Hanefiler dışındaki âlimlere göre, zevce gibi fitresini vermek başkasına vacip olanlar için izni olmaksızın da denir. Bu hu susda ihtilaf yoktur. Bu kişiler ister mevcut olsunlar, ister hayatta olduğu bilinen gaip kimseler olsunlar, hüküm değişmez.
Hanefilere Göre Fitre Kudret-i Mümekkine ile mi yoksa Kudret-i Müyessire ile mi vaciptir?
Kudret-i mümekkine: Sadece fitreyi verme imkanına sahip olmakla vacip olan fitredir. Bu imkanın devam etmesi şart değildir.
olan fitredir. Bu imkânın devam etmesi şart değildir.
Kudret-i müyessire: Zenginlik sıfatı ile fitre ödeme imkânını elde ettikten sonra vacip olan fitredir, Vacip olması devam ettiği için bu zenginliğin de devam etmesi şarttır.
Hanefilere göre: Fitre ile kurban ve yakınlann nafakası, rácih olan görüşe göre kudret-i mümekkine ile vaciptir. Bu kudretin devam etmesi sart değildir. Bura da kudret şeri nisaptur. Fitrenin vacip olmasına kadar devamı şart değildir. Çünkü bu halis bir şarttır. Farz olduktan sonra malin yok olması ile fitre borcu, hac borcu kişinin üzerinden düşmez. Eğer mal, Ramazan bayramı günü fecir doğduktan sonra yok olursa fitre düşmez. Zekat ile öşür böyle değillerdir. Bunlar malın yok olması ile düşerier. Çünkü bunlarda kudret-i müyessirenin devam etmesi şarttır. O da ço ğalma vasfıdır.
Fakat üzerinde zekât, fitre, keffaret yahut adak borcu bulunan kimse ölürse bıraktığı malından bunlar ödenmez. Ancak varisler isterlerse ödenebilir. Çünkü va risler malın sahipleri olmuşlardır. Eğer ödemek istemezlerse buna zorlanamazlar. Eğer ölmeden önce ödenmesini vasiyet ederse zorlama caiz olur. Malının üçte birinden ödeme yerine getirilir.
Cumhura göre : Üzerine fitre vacip olan kimse bunu ödemeden ölürse bıraktığı malından ödenir. Çünkü Allah hakkı ile kul hakkı bir yerde toplanır da ikisi de zimmette kalırlar yahut ikisi de malın aynında olurlarsa ödeme konusunda eşit olurlar. Yani zekât hayatta iken lazım olan malf bir haktır. Bir insana olan borç gibidir, ölüm sebebiyle düşmez.
2. Fitrenin Vacip Olma Zamanı, Önce ve Sonra Verilmesinin Hükmü:
Fitrenin vacip olma vakti ve buna bağlı olan konularda fakihlerin görüşleri ikiye ayrılmaktadır.
Hanefilere göre: Fitre, bayramın birinci günü sabah vaktinin girmesi ile vacip olur. Çünkü sadaka bayrama nispet edilmektedir. İzafet, tahsisi gerektirir. Tahsis bayram gününe olup gecesine değildir. Çünkü maksad, orucun ziddı olan if- Lar etmektir. O da gece değil gündüz olur. Çünkü bayramda oruç haramdır. Bayram günü fecir doğmadan önce ölene fitre vacip olmaz. Fecir doğduktan sonra Müslü man olan yahut dünyaya gelen çocuk için fitre vermek gerekmez.
Fitrenin erken verilmesi sahih olduğu gibi sonra verilmesi de sahihtir. Rama zan ayı girdikten sonra fitrenin vacip olma vakti olan bayram gününden önce verilmesi de caizdir. Bunun gibi bayram gününe bırakılması da caizdir. Önce verilmesinin caiz olması, vacip olma sebebi bulunduğu içindir. Dolayısıyla nisap miktari bu lunduktan sonra zekât ödemek gibi olur. Müddet bakımından fitrenin erken verilmesi konusunda her hangi bir açıklama yoktur. Fakat bayram gününden sonra fitreyi ödemenin caiz olması malf bir ibadet olması dolayısıyladır. Bu sebeple vacip ol duktan sonra fitre zekât gibidir, ödenmedikçe düşmez.
Özet olarak, fitreyi bayram gününden önce hatta Ramazan girmeden önce vermek caizdir. Eğer bayram gününden sonraya bırakırlarsa fitre düşmez, onu çıka np vermek gerekir. Ramazan’dan önce fitrenin verilmesi zâhirar rivayetle sabittir. Fakat fetvaya esas olan görüş, Ramazan’ın girmesinin şart oluşudur. Dolayısıyla Ramazan’dan önce verilmesi caiz değildir.
Cumhura göre: Fitre bayram gecesi güneşin batması ile vacip olur. Çünkü fitre daha önce geçen hadislerde Ramazan orucunu açmaya (iftar) nispet edilmiştir. Dolayısıyla o sebeple vacip olmuştur. Çünkü izafet ve nispet bir şeye bağlılığı gerektirir. Bayram gününün başlangıcı Ramazanın sonuncu günü, yani bayram gece si güneşin batması ile başlar. Orucun sona ermesi de güneşin batması iledir. Cum hur ile Hanefîler arasındaki ihtilafin sebebi, fitrenin bayram gününe mi yoksa Ra mazan ayının çıkmasına mı bağlı bir ibadet olduğudur. Çünkü bayram gecesi Ramazan ayından değildir.
Güneş battıktan sonra ölen kimse üzerine fitre vacip değildir. Fakat güneş battiktan sonra doğan yahut Müslüman olan kimse yahut fitrenin vacip olduğu zaman da fakir olduğu halde sonradan zenginleşen kimseye cumhura göre fitre vacip de ğildir. Yine cumhura göre fitre ölüm ve benzeri sebeplerle düşmez verilinceye ka dar zimmette borç kalır.
Fitrenin önceden verilmesine gelince: Şafiilere göre Ramazan ayının başında fitrenin verilmesi caizdir. Çünkü Şafiilere göre fitre iki sebeple vaciptir. Biri Rama zan ayı orucu, diğeri oruç açmadır. Bunlardan biri bulununca diğeri üzerine takdim edilmesi caizdir. Bu nisaba malik olduktan sonra, fakat yıl tamamlanmadan önce malın zekatını vermeye benzer. Fitrenin Ramazan dan önce verilmesi caiz değildir. Çünkü bu önce verme her iki sebebdende önce olmaktadır. Dolayısıyla malın zeka tinda olduğu gibi yıl ve nisap tamamlanmadan önce çıkarılıp verilmesi caiz olmaz.
Maliki ve Hanbelflere göre fitrenin bayramdan bir yahut iki gün önce verilme si caiz olup, bundan daha evvel verilmesi caiz değildir. Çünkü ibni Ömer (r.a.) şöyle buyurmuştur: “Onlar fitreyi bayramdan bir yahut iki gün önce veriyorlardı.” (2 Dolayısıyla daha önce verilmesi yeterli değildir. Çünkü aşağıdaki hadiste emredilmiş bulunan ihtiyacı giderme keyfiyeti yok olmaktadır: “Fakirleri bayram günün de istemekten, dilenmekten kurtarın.” Malın zekâtı ise böyle değildir.
Fitreyi Bayramdan Sonraya Bırakmak:
Şafiilere göre: Müstehap olan, fitrenin bayram namazından sonraya bırakıl mamasıdır. Çünkü Buhan ile Müslim’de bayram namazına çıkmadan önce verilmesi emredilmiştir. Eğer bayram namazından sonraya bırakılırsa fitre verilecek kimselere genişlik sağlamak için günün ilk vakitlerinde ödenmesi müstehaptır. Özürsüz olarak bayram gününden sonraya tehir edilmesi haramdır. Özür şudur. Ki şinin malının yanında bulunmaması yahut fitreye hak kazananların uzakta olması vs. Özürsüz geciktirilmesinin haram olmasının sebebi, fitreden kastedilen yardım laşma ve bayrama hazırlık keyfiyetinin kaybolmamasıdır.
Bundan kaşıt, böyle bir sevinçli günde fakirlerin ihtayaçlarını gidermektir. Eğer özürsüz olarak tehir edilirse kişi günahkar olur ve kazasını yapması gerekir. Çünkü vakti çıkmıştır ve özürsüz olarak geciktirilmiştir. Zekâtla bu noktada birbi rinden ayrılırlar. Zekâtın daha sonra ödenmesi de kaza değil eda olmus olur. İkisi arasındaki esas fark şudur: Fitre belli bir vakit ile sınırlandınlmıştır. Bu konuda na maza benzer
Hanbeliler bu konuda Şafiiler gibi düşünmüşlerdir. Onlara göre fitrenin öden me vaktinin sonu, bayram günü güneşin batma zamanıdır. Dayandığı delil daha ön- ce geçen şu hadistir: “Bayram gününde fakirlerin ihtiyaçlarını giderin.” Eğer kişi, fitreyi bayram gününden sonraya bırakırsa vacip olan bir ibadeti vaktinden sonraya bıraktığı, ve emre aykın davrandığı için günahkar olur. Böyle kimselerin fitreyi kaza etmeleri gerekir. Çünkü fitre ibadettir, dolayısıyla vaktin çıkması sebebiyle düş mez. Namaz gibidir. En faziletlisi, bayram günü bayram namazına çıkmadan önce yahut bayram namazı kılınmayan yer ise bayram namazı kılınacak kadar vakit çıkmadan önce ödenmesidir..
Malikilere göre: Bayram günü fitrenin bayram namazından sonra verilmesi caizdir. Zamanı geçmekle fitre düşmez, bilakis fitre verilinceye kadar zimmette kalir. Diğer farzlara benzer. Kişi eğer fitreyi bayram günü verme gücü olduğu hâlde geciktirirse günahkar olur. Fakat verme imkânı bulunmaz ve fitrenin zamanı da ge çerse yükümlülük düşer.
3. Vacip Olan Fitrenin Cinsi, Vasfi ve Miktarı:
Hanefilere göre: (2) Fitre dört şeyden verilir: Bugday, arpa, hurma, kur üzüm, Fitrenin miktarı buğdaydan yarım sa arpa, hurma ve kuru üzümden bir sa’dır. İmam Ebu Hanife ile İmam Muhammed’e göre fitre Irak ölçülerine göre sekiz nuldır. Bir Irak nul yüz otuz dirhemdir. Bu üç bin sekiz yüz grama denk gelir. Çünkü: “Hz. Peygamber (a.s.) bir müd su ile abdest alır, sekiz rutillik bir sa’ ile de yıkanırdı. ” Hz. Ömer (r.a.) döneminin sa’y da böyle idi. Bu sa’ (ölçek) Haşimi öl çekten daha küçüktür.
Hanefîlerin bu meselede dayandıklan delil (2)Salcbe b. Suayr el-Azri hadisi dir. Salebe şöyle demiştir: “Resululah (a.s.) bize bir konuşmasında şöyle buyurdu: “Hür ve köle olan herkes için, yanm sa buğday yahut bir sa’ hurma yahut bir sa’ arpa ödeyin.”
Fitrede kıymet ödemek:
Hanefilere göre Fitrede bütün sayılan yiyecek madeleri için dirhem, dinar ve ya fülüs cinsinden yahut ticari eşyadan yahut istenilen maddelerden kıymet ödemek caizdir. Çünkü gerçekten vacip olan fakirin ihtiyacını gidermektir. Hz. Peygamber (a.s.) şöyle buyurmuştur: “Böyle bir günde fakirlerin ihtiyaçlarını gide rin.” Fitre için belirlenen yiyecek maddeleri yerine kıymetlerini ödemekle de ihtiyaçlarını gidermek mümkündür. Belki bunu yapmak daha iyi ve daha kolay olur. Çünkü bu ihtiyacı gidermeğe daha yakındır. Dolayısıyla fitre ile ilgili nassin ihtiya ci gidermek şartıyla kayıtlanmış olduğu ortaya çıkmaktadır.
Cumhura göre: Fitre hububat maddelerinden ve yiyecek olarak kullanılan hurma gibi meyvelerden ödenir. Bunun ölçüsü de bir sa’dır. Bunların açıklaması aşağıdadır:
Malikilere göre, fitrenin bir ülkede en çok yetişen yiyecek maddelerinden do kuz çeşidinden verilmesi vaciptir. Bunlar buğday, arpa, sült (bir tür arpa), mısır, da- n, hurma, kuru üzüm ve keştir. (Keş: kaymağı çıkarılmış olan kurutulmuş süttür) Bu sebeple, bir beldede bu yiyecek maddelerinden dokuz sınıf içinde çok olanlann dan ödenmesi belirlenmiş oluyor. Bunların dışında her hangi bir yiyecek maddesin den verilmesi yeterli değildir. Fakat bunun aksine eğer bir beldenin genel olarak yi yecek maddeleri bunlardan başkası ise onlardan vermek de yeterli değildir. Ancak eğer en iyisini çıkarip verirse buğdayın arpa yerine verilmesi gibi bunun sakıncası olmaz. Fitre bir sa’dır, bu da dört müd eder. Bir müd ortalama iki avuç dolusu yiyecek maddesidir.
Şafiilere göre; fitrenin bir belde yahut bir mahallin genel yiyecek maddelerin den verilmesi vaciptir. Çünkü bu yiyecek maddeleri bölgelere göre değişmektedir. Bir yerin yiyecek maddelerinin en fazla olanından maksat o yıl içinde en çok olan maddeleridir. Daha değersiz madde yerine daha iyisini vermek sahihtir. Fakat aksi ni yapmak sahih değildir. Bu da esah görüşe göre, en fazla ihtiyaç duyulan ve kulla milan yiyecek olmasıyladır kıymet ile değildir. Buğday ise kuru hurma ve pirinçten daha hayırlıdır, hurma kuru üzümden, arpa kuru hurmadan hayırlıdır. Bir kişi adına verilen bir sa’ fitre iki cins yiyecek maddesinden verilmez. Eğer bir beldede bir biri ne denk ölçüde yiyecek maddeleri bulunsa ve bunlann içinden bazıları fazla değil se, kişi fitresini verirken serbesttir. Fitrenin en faziletlisi en şerefli olanıdır. Vacip olan sağlam hububat maddeleridir. Güveli ve ayıplı olan hububuattan fitre vermek sahih değildir. Fitrenin miktan esah olan görüşe göre bir sa’dır. Bir sa’ da altı yüz seksen beş dirhem ve bir dirhemin yedide beşidir. (685.5/7) yahut beş Bağdat rlı ve üçte bir nuldır. (5.1/3). Mısır ölçüleri ile dört buçuk ritil bir nitin dörtte biri ve beş ukıyyedir.
Hanbeliler fitreyi şöyle tespit etmişlerdir: Fitre, hakkında nass bulunan bug day, arpa, kuru hurma, kuru üzüm ve keşten verilmelidir. Eğer bir ülkede bu yiye cck maddeleri bulunmazsa hububat ve meyvelerin yiyecek maddesi olarak kullanı lanlanndan vermek sahih olur. Et ve süt gibi hububat ve meyve dışındaki yiyecek maddelerinden verilmesi yeterli değildir. Hanbelî mezhebinde kuvvetli olan görü şe göre bir kimse için imkânı olduğu hâlde bu dört sınıftan dışan çıkmak caiz de gildir. Bu yiyecek maddeleri ister kendi beldesinin yiyecek maddesi olsun ister ol- masın, fark etmez. Unun ve kavut ununun fitre olarak verilmesi caizdir. Ekmeğin fitre olarak verilmesi caiz değildir. Kişi, hakkında delil bulunan yiyecek maddeleri nin her hangi birinden hangisinden verirse bu caiz olur. Hatta kendisinin yahut bu- lunduğu beldenin çok olan yiyecek maddesi olmasa da caizdir.
Fitrenin miktan Irak ölçüleri ile bir sa’dır. Bu da normal boylu bir erkeğin yalan ile dört avuçtur. Çünkü Hz. Peygamber (a.s.) döneminde verilen fitre bu kadardı. bunun miktan cumhura göre 2751 gr. dir.
Cumhurun dayandığı delil daha önce geçen hadislerdir. Bu hadislerden biri Ebu Said el-Hudri hadisidir: Ebu Said şöyle demiştir: “Hz. Peygamber (a.s.) ara mızda iken fitreyi bugdaydan kuru üzümden, keşten, yani bunların birinden bir sa’ olarak ödüyorduk.” Darekutnî’nin Malik b. Enes (r.a.)dan rivayet ettiğine göre, Hz, Peygamber (a.s.)’in sa’ Irak ölçüleri ile beş nul ve bir ntlın üçte biri kadardı.
Fitrede Kıymet Ödemek:
Cumhura göre: Fitre ödenecek yiyecek maddelerinin kıymetini ödemek yeter li değildir. Bunlann kıymetini kim öderse desin fitre için kali değildir. Çünkü İbni Ömer (r.a.) şöyle demiştir. “Resulullah (a.s.) fitreyi kuru hurmadan bir sa’ arpadan bir sa’ olarak farz kıldı.” Buna uyulmadığı zaman farz kılınan şey terk edilmiş olur.
4. Fitrenin Mendupları ve Caiz Olan Durumları
Fakihler fitrenin bayram günü sabah vakti girdikten sonra ve namaz kılınma dan önce verilmesinin müstchap olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. 2) Dayan diklan delil Ibni Ömer’den rivayet edilen şu hadis-i şeriftir: “Hz. Peygamber (a.s.) fitrenin, insanlar bayram namazına çıkmadan önce ödenmesini emretmiştir.” (3) Ibni Abbas’tan rivayet edilen başka bir hadiste şöyle buyurulmuştur: “Fitreyi na mazdan önce ödeyenin fitresi makbul bir zekattır. Kim fitreyi bayram namazından sonra öderse o her hangi bir sadakadır.”
Bu hadisteki zekât ifadesinden kasdedilen mana fitredir. Sadaka sözünden kasdedilen ise diğer zamanlarda verilen sadakalardır. Sadakanın kabul edilme durumu Allah’ın dilemesine bağlıdır.
Fakat fakihlerin çoğunluğu, fitrenin bayramdan önce verilmesinin sadece müstehap olduğu görüşündedirler. Bu âlimler fitrenin bayram günlerinin sonuna kadar verilebileceğine hükmetmişlerdir. Fitreyi bayram namazından sonraya bıra kan kimse en faziletli olanı terketmiş olur. Çünkü fitreden kastedilen, böyle bir günde fakirlerin dilenmelerini önlemek, onların ihtiyacını gidermektir. Dayandığı delil şu hadistir: “Böyle bir günde fakirlerin ihtiyacın giderin.” Bir kimse fitresini geciktirirse bayram günlerinin tamamında özellikle namaz vaktinde fakirlerin ihti yaçlarını giderme keyfiyeti hasıl olmaz. Dolayısıyla bu hadis, fitrenin bayram na mazından sonraya bırakılmasının tenzihen mekruh olduğuna delâlet etmektedir. Yine fitrenin namazdan önce verilmesinin emredilmesi, menduptur. Ittifakla fitrenin bayram günlerinden sonraya bırakılması haramdır. Çünkü fitre de bir çeşit zekâttır, dolayısıyla bunun geciktirilmesi de günah olur. Bu durum namazı vaktin den sonraya bırakmak gibidir.
Malikilere göre, fitrenin beldedeki yiyecek maddeleri arasında en güzelinden verilmesi menduptur. Yine onlara göre bir sa’dan fazla olmaması da mendup olup fazla vermek mekruhtur. Çünkü şeriat bir şeyi sınırlandırınca, o sınırdan fazlası bidat olur. Bidat ise bazen fasit bazen de mekruh olur. Eğer fazlalık olursa mekruh olur. Eksiklik olursa şüpheyi giderecek kadarını eklemek gerekir.
5. Fitrenin Verileceği Yerler Yahut Fitreyi Alacak Olanlar:
Fakihler fitrenin verileceği yerlerin farz olan zekâtın verilebileceği yerler olduğunda ittifak etmişlerdir. Çünkü fitre bir nevi zekâttır. Dolayısıyla verileceği yerler de diğer zekâtlann verileceği yerlerdir. Aynca fitre de zekâttır ve Allah tealâ’nın şu sözünün umumi manası içine gimektedir: “Zekâtlar fakirler ve miskinle rin hakkıdır.” Fitreyi, zekâtin verilemeyeceği yerlere vermek caiz değildir. Maliki, Şafif ve Hanbelflerden oluşan cumhura göre fitrenin zımmilere verilmesi caiz degildir. Mallann zekâtının Müslüman olmayanlara verilemeyeceği konusunda alimler arasında ihtilâf yoktur. Ibni Münzir şöyle demiştir: “İlim adamları malin zekâtının zimmilerden birine verilemeyeceği konususunda icma etmişlerdir.
Hanefilere göre: Fitre harcanacağı yerler bakımından ve her durumda zekât gibidir. Ancak zımmilere verilmesinin kerahetle caiz olması konusunda bir fark söz konusudur. Bir de fitre malın yok olması ile düşmez. Fakat, fetva Ebu Yusufun görüşüne göredir. Bu da fitrenin zımmilere verilmesinin caiz değildir. Malların zeka tinda olduğu gibi. Dayandığı delil daha önce de geçen şu hadistir: “Zekât zenginler den alınıp fakirlerine verilir.”
Buna göre, fitre ittifakla hür, Müslüman ve fakir olan ve Haşimi olmıyan herkese verilebilir. Çünkü Peygamber efendimizin kabilesi Haşimî kabilesine mensup olan kişiler şerefli kişilerdir. Fakat çağımızda zekâtlar Haşimî kabilesine mensup olanlara da verilebilir. Çünkü onlara beytü’l malden aynlan ödenek kesilmiştir.
Eğer Müslüman sadece bir ölçeğin bir kısmına sa’ yeterse yahut üzerine vacip olan fitrelerin sadece bir kısmını vermeye muktedir olursa -bir fitreden fazlasının vacip olması durumunda- fitreyi çıkarıp vermesi gerekir. Bunun sebebi, imkânlar ölçüsünde fitreyi korumaktır. Yani önce kendi fitresini verir, sonra geçimini sağla dığı kimselerin fitrelerini verir. Cumhura göre geçimini sağladıkları arasında hanı- mini öne alır. Çünkü hanımın nafakası daha kuvvetlidir.
Malik ve Hanbelilere göre: En azhar olan görüş, babanın evlattan önceye alınmasıdır. Bu tertibin dayandığı delil Hz. Peygamber (a.s.)in şu hadisidir: “Önce kendinden başla, sonra geçimini sagladıklarına bak.” Bunun yanında, fitre nafakaya dayalı bir şeydir. Kişi nafaka ödemede nasıl önce kendisinden başlarsa fitre de de öyle yapması gerekir.
Şafiilere göre: Kişi önce kendisinin fitresini verir, sonra eşinin, sonra küçük çocuğunun, sonra anasının sonra babasının sonra da büyük çocuğunun fitresini ve- rir. Bunun dayandığı delil Müslim’de rivayet edilen şu hadistir: “Önce kendin için harca eğer bir şey artarsa ailen için harca, Eğer yine artarsa yakınlarına harca.”
Kişinin akrabalan içinde zekât verebileceği kimlere fitre vermesi de caizdir. Fitreyi zengin olanlara veremez. Bunun gibi nafakası kendisine farz olan akrabası na da vermesi caiz değildir. Aynca zekât almış bulunan bir kimseye de verilmez. Fitrenin zekâtın verileceği sekiz sınıfa verilmesi caizdir. Çünkü fitre de bir çeşit sa dakadır, dolayısıyla malın zekatına benzer,
Şafif mezhebinde kuvvetli olan görüşe göre fitrenin sekiz sınıfa verilmesi va ciptir. Ancak bunu yapmakta güçlük vardır. Şafiflerden bazılar, fitrenin bir kişiye verilmesinin caiz olduğu görüşünü tercih etmişlerdir. Yaşadığımız bu zamanda bu görüşü taklit etmemizde bir beis yoktur. Nitekim Bacuri de böyle söylemiştir. Bazı lan da şöyle demişlerdir: Şafif eğer hayatta olsaydı, bununla fetva verirdi.
Fakihler bir sa’ bir kaç yoksula verilmesini ve aralarında bölüşülmesini caiz görmüşlerdir. Şafifler dışındaki fakihler bir kaç sa’lık fitrenin fakirlerden sadece bir tanesine verilmesini, yine her şahsın fitresini bir yoksula yahut bir kaç yoksula vermelerini caiz görmüşlerdir. Yani cumhur bir topluluk için lâzım olan fitreyi bir kişiye bir kişiye gerekli olan fitrenin bir topluluğa verilmesini caiz ve mübah gör müşlerdir. Fakihler arasında bir kişiyle verilmesi gereken fitrenin bir topluluğa verilmesinin caiz olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Çünkü bunu yapan kişi, sadakasını hak kazananlara vermiş olur. Dolayısıyla, bir kişiye verdiği zamanda olduğu gibi, fitre borcundan kurtulur.
Bir topluluğun fitresini bir kişiye vermeye gelince: Imam Şafif sadakanın altı sınıfa taksim edilmesini vacip kabul etmiştir. Bunun gibi, her sinıfın hissesinin üçer kişiye verilmesini de vacip kabul etmiştir. Nitekim zekâtın harcanacağı yerler bahsinde bu konu zikredilmiştir. Tercih edilen görüş cumhurun görüşüdür. Çünkü fit re, belirli olmayan kimselere verilecek bir sadakadır. Dolayısıyla bir kimsenin bir kişinin alacağından fazla zekât alması caizdir.
Kaynak: Fıkhul İslami Vehbe Zuhayli
Fitre hakkında diğer konularımız:
Answers ( 2 )
Hür olan ve gücü yeten her Müslümana vaciptir. Buradaki vaciptrn kasıt farzdır. Fitrenin vacip olması için üç şart vardır: Bunlar Müslüman olmak, hür olmak, asli ihtiyaçlardan fazla olarak nisaba malik olmaktır. Fitreyi bayram gününden önce hatta Ramazan girmeden önce vermek caizdir.
Fıtır sadakası, Ramazan ayının sonunda, bayram namazından önce verilen bir sadakadır. Müslümanlar, bu sadakayı, Ramazan orucu tutarak ibadetlerini tamamladıkları ve bayrama girecekleri için, yoksullara yardım etmek amacıyla verirler. Aynı zamanda fıtır sadakası, kişinin orucunun eksikliklerinden arınmasına yardımcı olan bir bağış olarak kabul edilir.
Kimler Verir?
Fıtır sadakası, mali durumu yerinde olan her yetişkin Müslüman tarafından verilmesi gereken bir sadakadır. Şu kişiler fıtır sadakası vermekle yükümlüdür:
Hür, Müslüman, akıl sağlığı yerinde ve ergenlik çağına gelmiş her Müslüman.
Kendi geçimini sağlamak için yeterli mal varlığına sahip olan kişiler.
Kimler Vermez?
Fıtır sadakası vermekten muaf olanlar:
Fakir ve yoksul kimseler, yani temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlananlar.
Çocuklar, çünkü bunlar henüz mali sorumluluk taşımayan kişiler olarak kabul edilir.
Akıl sağlığı yerinde olmayanlar.
Hangi Mallardan Verilir?
Fıtır sadakası, belirli bir mal türünden verilir. Genellikle şu tür mallar üzerinden fıtır sadakası verilebilir:
Gıda maddeleri (buğday, arpa, hurma, üzüm gibi) veya
Nakit para. Günümüzde, gıda yerine nakit para verilmesi yaygın hale gelmiştir.
Sadakanın miktarı, kişinin yaşadığı yerin yaşam standartlarına ve kullanılan mal türüne göre değişebilir. Ancak genellikle, bir kişinin fıtır sadakası için belirli bir miktar hesaplanır ve bu miktar, o yıl için belirlenen oranla verilir.
Ne Zaman Verilir?
Fıtır sadakası, Ramazan ayında verilmesi gereken bir sadaka olup, bayram namazından önce verilmesi gerekir. Bu, Ramazan’ın son günlerinde yapılması gereken bir yardımdır. Verilme zamanı, bayram namazına çıkmadan önceki günlerde de olabilir, ancak genellikle bayram sabahına kadar verilmesi tavsiye edilir.
Fıtır sadakası, bir yandan orucun eksikliklerini telafi etmek, diğer yandan da toplumsal dayanışma sağlamak amacı taşır.