CUMA GÜNÜ VE CUMA NAMAZI

الجمعة

Yazıda Cuma günü ve cuma namazı ile ilgili ele alınan konular şu başlıklar altında toplanabilir:

1. Cuma Gününün Anlamı ve Kaynağı
“Cuma”nın anlamı ve kökeni.

Cuma günüyle ilgili Kur’an ayeti (el-Cum’a 62/9).

Cuma günü ve cuma namazının genel önemi.

2. Cuma Gününün Faziletleri
Hz. Peygamber’in hadisleriyle cuma gününün bereketi.

Adem (as) ile ilgili olay cuma günü gerçekleşecek.

Yahudi ve Hıristiyanların haftalık ibadetlerindeki sapmaları.

Cuma günü yapılan duaların silinmesi kabul edilir “icabet saati” hakkında bilgiler.

Cennette cuma gününün “yevmü’l-mezîd” olarak adlandırılması.

3. Cuma Günü Yapılması Tavsiye Edilen Ameller
Farz olan:

Cuma namazını kılmak.

Sünnet/tavsiye edilen:

Gusül abdesti almak.

Temizlik ve süslenme (bıyık, tırnak, misvak, güzel koku vs.).

Camiyi erkenden çalıştır ve temizle.

Cemaatte sadeliği sağlamak.

Ön safta yer almaya çalışmak.

Kehf suresi ve belli sureleri oku.

Dua, zikir ve salavât getirmek.

Hasta ziyareti, ilim meclisi ve yardım faaliyetleriyle günü değerlendirme.

4. Cuma Günü Yapılması Sakıncalı Olan Hususlar
Namaz öncesi alışveriş ve dünya işleriyle meşgul olmak (haram veya mekruh).

Cuma vaktinde çıkacağınız (mezheplere göre farklı hükümler).

Cuma kılmayanların öğle namazını cemaatle ve ezanla kılması (mekruh).

Sadece cuma günü nafile oruç tutmak (mekruh).

Cuma günü iş yapmak: Cuma namazı süresi dışında çalışmak genel olarak caiz.

5. Cuma Namazı ile İlgili Bilgiler
Tarihçesi:

Cuma namazının ne zaman farz kılındığıyla ilgili rivayetler.

Mus’ab b. Umeyr’in Medine’de kıldırdığı ilk cuma.

Hz. Peygamber’in Ranûna Vadisi’nde ilk cuma namazı.

Cuma hutbelerinin tarih boyunca sosyal-siyasi rolü.

Kılınışı:

Ezanlar, hutbe, iki rekat farz, ardından kılınan sünnetler.

Hükmü:

Farz-ı ayın olduğu (bireysel farz).

Öğle namazının bulunduğu yer.

Vücûb (yükümlülük) şartları:

Akıl-bâliğ erkek olmak.

Olmak.

Mukim olmak.

Mazeretsiz olmak (hastalık, güvenlik, yaşlılık vs.).

İslamiyet’te büyük değer verilen haftalık toplu namazın kılındığı gün ve o gün ifa edilen namaz.

Cuma (cumua, cumaa) “toplamak, bir araya getirmek” anlamındaki cem’ kökünden türemiştir. “Ey iman edenler! Cuma günü namaz için ezan okunduğunda, alışverişi bırakıp Allah’ın zikrine koşun. Bilseniz, bu sizin için daha hayırlıdır” (el-Cum’a 62/9) mealindeki âyetin yanı sıra, cuma gününün fazileti ve cuma namazının çeşitli hükümleri birçok hadiste de yer almaktadır.

A. Cuma Gününün Fazileti

Cuma gününün fazileti hakkında Hz. Peygamber’den çok sayıda sahih hadis rivayet edilmiş ve bu günün müslümanlar için bir bayram günü olduğu açıkça belirtilmiştir. Hz. Peygamber, “Güneşin doğduğu en hayırlı gün cumadır; Adem o gün yaratılmış, o gün cennete girmiş ve o gün cennetten çıkarılmıştır; kıyamet de cuma günü kopacaktır” (Müslim, “Cum’a”, 17-18) sözüyle bu günün özelliğini dile getirmiştir. Çeşitli hadislerden anlaşıldığına göre cuma, daha önce yahudiler ve hıristiyanlar için takdir edilmesine rağmen, onlar bu konuda ihtilafa düşmüşler ve farklı günleri haftalık toplantı ve ibadet günü olarak benimsemişlerdir; Allah Teâlâ da cuma gününü müslümanlara nasip etmiş, onları bu konuda hakka ulaşmaya muvaffak kılmıştır (Müslim, “Cum’a”, 19-23). Böylece İslam’da haftalık toplu ibadet günü olarak cuma seçilmiştir.

Bir hadiste, bu günde yapılan duaların kabul edileceği bir anın icabet saati) bulunduğu haber verilmiştir. İcabet saatinin tayini konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüş; tepe noktasındaki güneşin batıya meylettiği andan (zeval) itibaren cuma namazının başlamasına, imamın minbere çıkmasından namazın başlamasına veya bitimine ya da ezandan itibaren namazın eda edilmesine kadar devam ettiği, fecir vaktiyle güneşin doğuşu veya ikindi namazı ile güneşin batışı arasında olduğu söylenmiştir. Hz. Peygamber’in, “Ben onu biliyordum, ancak Kadir gecesi gibi o da bana sonradan unutturuldu” (Hâkim, el-Müstedrek, 1, 279-280) mealindeki hadisine dayanarak, esma yi hüsnâ arasında ism-i âzamın, ramazanın son on günü içinde Kadir gecesinin gizli tutulması gibi, cuma günündeki icabet saatinin de insanların bütün gün boyunca Allah’a yönelmeleri için gizli tutulduğu ifade edilmiştir. Bir hadiste de Allah’ın cennette “yevmü’l- mezid” (müminlerin Allah’ı daha çok görmek için arzuyla bekledikleri gün) denilen cuma gününde kullarına kendisini ziyaret fırsatı vereceği, bunun için onlara tecelli edeceği bildirilmiştir (Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat, II, 314-315).

B. Cuma Günü Yapılması İstenen İşler

İşlenmesi mübah kılınan, yapılması istenen veya yasaklanan hükümler açısından cuma gününün esas olarak diğer günlerden farklılığı yoktur. Ancak cuma gününün fazileti ve cuma namazı sebebiyle o gün yapılması emredilen veya tavsiye edilen bazı hususlar vardır:

1. Cuma namazını kılmak. Cuma günü gerekli temizliği yaptıktan sonra camiye gidip hutbe dinleyen ve namazı kılan kimsenin o gün ile daha önceki cuma arasında işlediği günahların affedileceği belirtilmiş (Buhârî, “Cum’a”, 6, 19; Müslim, “Cum’a”, 26), bu günü önemsemeden üç cuma namazını terkeden kimsenin kalbinin mühürleneceği bildirilmiştir (Eba Dâvûd, “Salât”, 204). İslam dünyasının her tarafından müslümanların bir araya geldiği en büyük toplu ibadet olan hac, arefe gününün cumaya rastlaması halinde “hacc-1 ekber” (büyük hac) olarak anılır. Bütün bu özelliklerinden dolayı müslümanlar için gerek ferdi gerekse toplumsal açıdan büyük önem taşıyan cuma gününde farz olan cuma namazından başka şu hususların yapılması sünnet kabul edilmiştir:

2. Gusletmek (boy abdesti almak).

3. Bedenî temizlik (bıyıkları kısaltma, tırnak kesme, dişleri temizleme, cemaati rahatsız edecek yiyecek ve içeceklerden uzak durma gibi).

4. Süslenme (güzel elbise giyme ve güzel koku sürünme).

5. Camileri temizleyip kokulandırmak.

6. Camiye erkenden gitmek.

7. Cami içinde cemaate kolaylık göstermek (namaz öncesinde arkadan gelenleri engellemeyecek şekilde uygun yere oturmak ve namaz sonrasında insanları namaz kılanların önünden geçmek zorunda bırakmayacak şekilde yer açmak).

8. Ön saf Sevabının büyüklüğü sebebiyle en ön safta yer almaya çalışmak.

9. Kur’ân-ı Kerim okumak (Kehf sûresini okumak, sabah namazında Secde ve Dehr (İnsân) sûrelerini, cuma namazında ise Cum’a ve Münâfikûn veya A’lâ ve Gâşiye sûrelerini okumak).

10. Çokça duada ve zikirde bulunmak.

11. Hz. Peygamber’e çokça salatüselam getirmek.

12. Cuma gününü hasta ziyareti, ilim meclisine katılma, muhtaçlara yardım (infak) gibi hayır faaliyetleriyle geçirmek.

C. Cuma Günü Yapılması Sakıncalı Olan Hususlar

Bunlar doğrudan cuma gününün müslümanlar için haftalık bayram niteliğinde ve cuma namazının farz olması dolayısıyla, ona saygıdan kaynaklanan hususlardır.
1. İmam minbere çıkıp iç ezanın okunmasından itibaren namaz kılınıncaya kadar alışveriş ve benzeri bir dünya işiyle meşgul olmak, Hanefiler’e göre tahrîmen mekruh, çoğunluğu oluşturan diğer fukahaya göre ise haramdır. Hanefîler’e ve Şâfiîler’e göre bu zaman zarfında yapılan alışverişin dini hükmü böyle olmakla birlikte akit hukuken geçerlidir. Diğer bazı âlimler ise akdin geçerli olmadığı görüşündedir.

2. Hanefiler’e göre cuma günü namaz vakti girdikten sonra namazı kılmadan yolculuğa çıkmak mekruh, vakit girmeden önce çıkmak ise câizdir. Şâfiîler’e ve diğer bir kısım âlimlere göre ise ister vakit girsin ister girmesin, cuma namazını kılmadan yolculuğa çıkmak haramdır; ancak sabah fecirden önce yolculuğa çıkmak caiz olduğu gibi yolda kılma imkânının bulunması veya hac yolculuğu gibi bir zaruretin bulunması halinde de yolculuğa çıkılabilir.

3. Cuma namazı ile mükellef olmayan ve cumayı kılmayanlar, öğle namazını ezansız ve kametsiz
olarak tek başlarına kılarlar; öğle namazını cemaat halinde kılmaları, ezan okumaları, cuma namazı daha eda edilmeden kılmaları mekruhtur. Cuma namazını istenmeyen bir sebeple kaçıranlar da öğle namazını aynı şekilde eda ederler. Cuma kılınmayan yerlerde (mezralar, yolculukta konaklama yerleri vb.) ise ezan okunur ve öğle namazı diğer zamanlarda olduğu gibi cemaatle eda edilir.

4. Önceki veya sonraki günle birleştirmeksizin sadece cuma günü nafile oruç tutmak mekruhtur. Nitekim Hz. Peygamber, “Sizden biriniz cumadan bir gün önce veya bir gün sonra da oruç tutmadıkça sadece cuma günü oruç tutmasın!” buyurmuştur (Buhârî, “Savm”, 63).

Kural olarak, cuma namazı süresi (ezan ile namazın kılınması arasında geçen süre) hariç, cuma günü iş ve ticaretle meşgul olmak mübahtır (bk. el-Cum’a 62/10). Ancak cuma gününün özellikleri göz önüne alındığında -eğer haftanın bir günü tatil yapılacaksa bunun cuma olması uygundur. Nitekim cuma birçok İslam ülkesinde halen tatil günüdür.

D. Cuma Namazı

Cuma gününün özellikleri içinde en başta geleni cuma namazıdır. Bu namaz Kur’ân-ı Kerim’de özellikle zikredildiği ve önem verildiği gibi, hadis ve fikıh kitaplarında da ayrı bölümlerde ele alınmıştır.

Cuma namazının hangi tarihte farz kılındığı konusunda iki rivayet vardır. Birinci rivayete göre, Mekke’de farz kılınmış, ancak müşriklerin engellemesi yüzünden fiilen edası hicrete kadar ertelenmiştir. İkinci rivayete göre ise, hicret sırasında farz kılınmıştır. Mekke’de iken müslümanlar kendilerini savunabilecekleri ayrı bir toplum oluşturamadıkları, hatta çoğu zaman ferdî ibadetlerini açıktan yapamadıkları için cuma namazını kılmakla da yükümlü değildiler.

Hz. Peygamber, tebliğle görevlendirilmesinin on birinci yılında (621) Medine’den hac için Mekke’ye gelen altı kişilik bir grubu İslamiyet’e davet etmiş, onlar da müslüman olmuşlardı (bk. AKABE BİATLARI). Allah resulü onlara İslam’ı öğretmek üzere Mus’ab b. Umeyr’i göndermiş, o da Medine’ye gittikten sonra yeni müslüman olanlarla birlikte Medineliler’e cuma namazını kıldırmıştı.

Hz. Peygamber, hicret sırasında (622) kısa bir süre kalıp bir mescit inşa ettiği Kubâ’dan ayrılıp Medine’ye giderken birkaç yüz metre mesafedeki Rânûnâ vadisine geldiğinde Sâlim b. Avf kabilesine uğramış ve ilk cuma namazını orada kıldırmıştı. Daha sonra bu yerde inşa edilen cami Cuma Mescidi diye anılmaktadır.

Cuma namazı Hz. Peygamber ve daha sonra Hulefâ yi Râşidîn tarafından bizzat kıldırılmış, ardından çeşitli İslam devletlerinde birçok halife ve yönetici de bu uygulamayı sürdürmüştür. Öte yandan cuma hutbeleri de baştan beri sadece dinî öğüt vermekten ibaret kalmamış, önemli olayların, sosyal, siyasî, askerî ve idari kararların halka duyurulmasına vasıta olmuştur.

1. Cuma Namazının Kılınışı

Cuma namazı, cuma günü öğle namazı vaktinde kılınır. Önce “dış ezan” denilen ezan okunarak cemaatin camide toplanması sağlanır. Camiye gelenler dört rekât sünnet namazını kılarak hutbeyi beklerler. Müezzin, “iç ezan” denilen ikinci ezanı okurken imam minbere çıkar. Ezanın bitimiyle “hutbe” denilen iki bölümlü bir konuşma yapar (bk. HUTBE). Ardından minberden iner, müezzin kamet getirir ve cemaat halinde, iki rekâtlık farz olan cuma namazı kılınır. Böylece cuma namazının farz olan kısmı tamamlanmış olur. Ardından dört rekâtlık sünnet kılınır; isteyenler buna ilave olarak iki rekât daha namaz kılabilirler.
2. Cuma Namazının Hükmü ve Şartları

Cuma namazının farz-ı ayın olduğu, yani her erkek müslümanın yerine getirmesi gereken ibadet olduğu konusunda âlimlerin görüş birliği (icmâ) vardır. Âyette, “Ey iman edenler! Cuma günü namaz için ezan okunduğunda, alışverişi bırakıp Allah’ın zikrine koşun” (el-Cum’a 62/9) buyurulması ve Hz. Peygamber’in emirleri, cuma namazının her müslüman erkeğe farz olduğunu açık ve kesin olarak ortaya koymaktadır. Öğle namazı vaktinde hutbenin ardından iki rekât olarak kılınan cuma namazı, o günkü öğle namazının yerini tutar. Yani cuma namazını kılan kişinin ayrıca öğle namazı kılmasına gerek yoktur.

Cuma namazının bir kimseye farz olması ve kılınan namazın geçerli olması belli bazı şartlar

2. Cuma Namazının Hükmü ve Şartları

Cuma namazının farz-ı ayın olduğu, yani her erkek müslümanın yerine getirmesi gereken ibadet olduğu konusunda âlimlerin görüş birliği (icmâ) vardır. Âyette, “Ey iman edenler! Cuma günü namaz için ezan okunduğunda, alışverişi bırakıp Allah’ın zikrine koşun” (el-Cum’a 62/9) buyurulması ve Hz. Peygamber’in emirleri, cuma namazının her müslüman erkeğe farz olduğunu açık ve kesin olarak ortaya koymaktadır. Öğle namazı vaktinde hutbenin ardından iki rekât olarak kılınan cuma namazı, o günkü öğle namazının yerini tutar. Yani cuma namazını kılan kişinin ayrıca öğle namazı kılmasına gerek yoktur.

Cuma namazının bir kimseye farz olması ve kılınan namazın geçerli olması belli bazı şartların gerçekleşmesine bağlıdır. Bu şartlar, vücüb (yükümlülük) ve sıhhat (geçerlilik) şartları olmak üzere ikiye ayrılır:

a. Vücûb şartları. Bu şartlar, kimlerin cuma namazını kılmakla yükümlü olduğunu gösterir. Vücûb şartları üzerinde mezhepler arasında önemli bir görüş ayrılığı yoktur. Bir müslümanın cuma namazı ile yükümlü olabilmesi için şu şartların bulunması gerekir:

i. Yetişkin (âkıl ve bâliğ) erkek olma. Kadınlara ve çocuklara cuma namazı farz değildir.

ii. Hür olma. Esirlere ve mahpuslara cuma namazı farz değildir.

iii. Mukim olma. İkamet halinde bulunma yani dinen

yolcu sayılmama, cumanın kişiye farz olması için gereklidir. Yolculuk halinde bulunanlara (bk. SEFER) cuma namazı farz değildir.

iv. Mazeretsiz olma. Cuma namazı yükümlülüğünü düşüren mazeretler şunlardır: Hastalık (felçli, yatalak, ağır hasta olma gibi cuma namazını kılmayı ve camiye gidip gelmeyi zorlaştıran her türlü hastalık hali), hastalığın artması veya uzaması korkusu, (yalnız bırakıldığında hastaya zarar gelme ihtimali varsa) hasta bakıcılık, kişiyi bitkin hale getiren yaşlılık, kendi başına camiye gitmeyi engelleyen her türlü zihnî ve fizikî sakatlık hali, sağlığa zarar verecek ölçüde aşırı sıcak veya soğuğun, aşırı derecede yağmur ve çamurun bulunması, mal ve can güvenliğinin bulunmaması. Ayrıca kendisini camiye götürüp getirecek kimsesi bulunmayan âmâlara da cuma namazı farz değildir.

iv. Mazeretsiz olma. Cuma namazı yükümlülüğünü düşüren mazeretler şunlardır: Hastalık (felçli, yatalak, ağır hasta olma gibi cuma namazını kılmayı ve camiye gidip gelmeyi zorlaştıran her türlü hastalık hali), hastalığın artması veya uzaması korkusu, (yalnız bırakıldığında hastaya zarar gelme ihtimali varsa) hasta bakıcılık, kişiyi bitkin hale getiren yaşlılık, kendi başına camiye gitmeyi engelleyen her türlü zihnî ve fizikî sakatlık hali, sağlığa zarar verecek ölçüde aşırı sıcak veya soğuğun, aşırı derecede yağmur ve çamurun bulunması, mal ve can güvenliğinin bulunmaması. Ayrıca kendisini camiye götürüp getirecek kimsesi bulunmayan âmâlara da cuma namazı farz değildir.

Vücûb şartlarını taşımayan yani cuma namazı kılmak kendilerine farz olmayan kişiler (kadınlar, yolcular, hastalar, esirler vb.) cuma namazı kıldıkları takdirde ayrıca öğle namazı kılmaları gerekmez; cuma namazı öğle namazının yerine geçer.

b. Sıhhat şartları. Bunlar, cuma namazının dinen geçerli sayılması için gerekli olan şartlardır. Öncelikle, diğer farz namazlarda aranan rükün ve şartlar cuma namazında da aranır (bk. NAMAZ). Bu şartlardan biri de vakit olup, cumanın vakti öğle namazının vaktidir. Bunların yanı sıra, kılınan cuma namazının geçerli olabilmesi için ek birtakım şartlar vardır:

i. Hutbe. Namazdan önce hutbe okunmasının gerekli olduğu hususunda âlimler ittifak etmişlerdir.

Hutbenin, aralarında bir fâsıla bulunan iki bölümden oluşması gerekir; hutbeyi dinlemek farz olup, hutbe esnasında konuşulmaz veya başka bir işle uğraşılmaz (hutbenin rükün ve şartları için bk. HUTBE).

ii. Cemaat.

Cuma namazı tek başına kılınamaz, cemaat halinde kılınması şarttır. Bütün mezhepler cemaat şartı üzerinde ittifak etmekle birlikte cemaatin sayısı hususunda farklı görüşler benimsemişlerdir. Şâfiîler’e göre en az kırk kişinin bulunması ve bunların cuma namazı kılmanın kendilerine farz olduğu kişilerden oluşması gerekir. Mesela kırk kişiden birkaçı yolcu veya çocuk olursa namaz sahih olmaz. Hanefiler’e göre cemaat imam dışında üç (bir rivayete göre iki) kişiden aşağı olamaz. Ancak Hanefiler’in cuma namazı için şehir ve devlet başkanının cami tahsis etmesi şartlarını koştukları düşünülürse, uygulamada bu kadar az sayıda bir cemaatin olamayacağı, Şâfiîler’le olan ihtilafın pratikte önem taşımadığı anlaşılır.

iii. Cami. Namaz kılınacak mekân konusunda üç şart vardır:

:: Cuma namazı, evlerde kılınamayacağı gibi, bayram ve cenaze namazlarından farklı olarak, musallada veya açık bir alanda da kılınamaz; beldenin camisinde (veya camilerinde) kılınması gerekir. Ancak yeni kurulmakta olan veya yıkıma uğramış bir şehirde caminin binası bulunmamakla birlikte ona tahsis edilmiş bir alan varsa orada kılınabilir.
: Cuma namazı, Hz. Peygamber ve Hulefâ-yi Râşidîn devrinde her şehirde tek bir camide kılınırdı. Daha sonraları şehir nüfusunun artması sebebiyle birden fazla camide kılınması ihtiyacı ortaya çıkmış ve bu konuda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bir grup âlimin görüşüne göre birden fazla camide cuma kılınabilir. Hanefiler’de de fetvada esas alınan (müftâbih) görüş budur.

Aralarında Şâfiîler’in de bulunduğu bir diğer görüşe göre ise, bir yerleşim merkezinde yalnız bir camide cuma kılınabilir; cemaatin tamamını alacak büyüklükte bir cami varken birden fazla camide kılınması halinde diğerlerinden önce veya devlet başkanı ile birlikte kılanların namazları sahih olup, diğerlerinin ayrıca öğle namazını kılmaları farzdır. Bu ikinci grubun, cemaatin tamamını alacak büyüklükte bir cami bulunmaması sebebiyle cumayı başka camide kılmaları halinde ise ayrıca öğle namazını kılmaları farz değil menduptur. Tek bir camide edasi mümkün iken birden fazla camide cuma namazı kılınmışsa, hangi cemaatin daha önce kıldığının tespit edilemediği durumlarda bütün cuma namazları geçersiz sayılır, buna bağlı olarak da öğle namazının kılınması gerekir.

: Hanefiler’e göre namaz kılınacak cami, İslam ülkesinde ise, halka açık ve devlet başkanı tarafından izin verilmiş yani cuma namazı için tahsis edilmiş olmalıdır. Gayrimüslim ülkelerde ise, müslümanlar namaz kılacakları camiyi kendi aralarında belirlerler. Diger âlimlere göre ise, devlet başkanının izni ve tahsisi aranmaz.

iv. Yerleşim merkezi. Hanefiler’e göre cuma
namazının şehirde ve civarında kılınması şarttır. Köylerde, göçebelerin geçici ikamet mahallerinde, inşaat ekiplerinin şehir dışında arazideki geçici ikamet yerlerinde ve buna benzer yerlerde cuma kılınmaz. Şâfiiler ise köyler dahil cuma namazının halkın devamlı oturduğu yerleşim merkezlerinde kılınması gerektiği kanaatindedirler. Ancak onlara göre de köy ve kasaba kabilinden olmayan yerlerde cuma kılınamaz. Hanefiler’e göre şehir, “en büyük cami cuma namazı kılması gereken kişileri almayacak kadar kalabalık bir nüfusu barındıran mahal”, “bir yöneticisi, bir de hâkimi olan belde”, “devletin şehir saydığı yer” şeklinde tanımlanmıştır. Tanımlama ihtiyacı, özellikle şehir sayılıp sayılmaması şüpheli küçük yerleşim yerleri hakkında karar verme zaruretinden ortaya çıkmaktadır. Yoksa şehir olduğunda şüphe bulunmayan büyük yerleşim yerleri mutlak olarak cuma kılınabilecek yerlerdir. Dolayısıyla şehir ve köy ayırımı örfe (yani insanlar arasında belli bir zamanda var olan kabule) dayalıdır. “Şehir civarı”nın ölçüsü de örfe dayalı olup, normal şartlarda ezan sesinin duyulacağı saha olarak tanımlanabilir.

v. Imam. Diğer âlimlerden farklı olarak Hanefiler cuma namazını devlet başkanının veya onun yetki verdiği kimsenin kıldırmasını şart koşmuşlardır. Devlet başkanının kıldırması ve onun izninin bulunması, asıl olarak cumanın siyasi önemi dolayısıyla çıkabilecek ihtilafların önlenmesini ve namazın güven içinde kılınmasını sağlayacak kamu düzeninin kurulması ve korunması hedefine yöneliktir. Bu açıdan, imam tayini ve izin şartı, cumayı kıldırma yetkisi konusunda önceliklerin belirlenmesiyle ilgilidir. İslam hükümlerinin uygulanmadığı ve müslüman bir devlet başkanının bulunmadığı gayrimüslim devletlerde ise, müslümanlar kendi aralarından bir imam tayin ederler.

Sıhhat şartları namazın geçerliliği ile ilgili olduğundan, bunlardan birinin bulunmaması durumunda namaz geçerli sayılmaz. Özellikle üç sıhhat şartı (cumanın tek camide kılınması, bir şehirde kılınması ve imamın tayini) gibi zannî delillere dayalı yani Kur’ân-ı Kerim ve sünnetin kesin ve açık naslarına dayanmayan ve hakkında birbirinden farklı görüşlerin bulunduğu şartların yokluğu sebebiyle cuma namazının terkedilmesi ümmet arasında kabul görmemektedir. Cuma namazının Kur’ân-ı Kerim’de ve sahih hadislerde tekitli ifadelerle emredilmiş olması ve bu namazı kılanlar için büyük mükâfat vaat edilmesi, bunun en öncelikli sebepleri arasında yer alır. Ayrıca âlimlerin söz konusu üç sıhhat şartını cumanın Hz. Peygamber döneminde kılınışıyla ilgili fiili uygulamayı tespit sadedinde ortaya koymuş olmaları ve bu şartların aksini yasaklayan açık ifadelerin bulunmayışı da bunda etkilidir. Bu şartların hep birlikte gerçekleşmesi halinde ideal olan uygulama gerçekleşmiş olur. Ancak günümüzde Hanefîler’in yaşadığı bölgelerde bile köylerde cuma kılınmaktadır. Keza gayrimüslim ülkelerde çok sayıda müslüman nüfusun varlığı sebebiyle, yine Hanefîler’ce şart koşulan imamın devlet başkanınca tayini yerine, müslümanların kendi aralarından imam tayini söz konusudur. Nüfusun büyük şehirlerde muazzam boyutlara ulaşması sebebiyle birden fazla camide kılma zarureti ortaya çıkmıştır veya büyük şehirler kendi içinde bölgelere ayrılarak, tek camide kılma şartı farklı yorumlanmak durumundadır.

Bir kısım âlime göre, yukarıda bahsedilen üç sıhhat şartından birinin yokluğunda namazın sıhhati konusunda bir şüphe bulunduğu için yapılması gereken, önce cuma namazının kılınması, ancak arkasından ihtiyat gereği bir de öğle namazının (zuhr-i âhir) farzının eda edilmesidir. Bir kısım
âlimler ise, söz konusu üç şartın Hz. Peygamber tarafından açıkça ifade edilmediğini, uygulamadan yola çıkılarak ortaya konulan birer içtihadi hüküm olduğunu dikkate alarak, böyle bir ihtiyata gerek bulunmadığı kanaatindedirler.

E. Cuma Vaktinde Kılınan Namazlar

1. Cumanın Farzından Önce Kılınacak Namaz Cumanın farzından önce iki türlü namazdan söz edilmiştir:

a. Tahiyyetü’l-mescid. İlgili hadislerden (mesela

bk. Müslim, “Cum’a”, 54-59) hareket eden Şâfiîler’e göre, hutbe okunurken bile mescide gelen kimsenin kısa tutarak iki rekât namaz kılması sünnettir (bk. TAHİYYETÜ’1-MESCİD).

b. Cumanın ilk sünneti. Hanefiler’e göre bu namaz

dört rekât olarak kılınır, diğer bazı fakihlere göre iki veya dört rekât olarak kılınabilir. Hanefiler’e ve onlarla birlikte bir kısım âlimlere göre hatibin minbere çıkmasından sonra namaz kılmaya başlamak mekruhtur; çünkü böyle bir zamanda gelen bir șiye Hz. Peygamber oturmasını emretmiştir (İbn Mâce, “İkāmetü’s-salât”, 88).

2. Cumanın Farzı
Cumanın farzının iki rekât olup cemaatle kılınacağı konusunda ittifak vardır. Hanefîler’e göre bir kişi, imam selam vermeden önce namaza yetişse namazı iki rekât olarak tamamlar. Şâfiîler’e göre ise, ikinci rekâtta rükûdan sonra cemaate katılan kişi, cuma namazını kaçırmış olur ve namazı dört rekât olarak tamamlar.

3. Cumanın Farzından Sonraki Sünnet Namazlar

Hanefîler’e göre dört rekât veya ayrı bir selamla kılınmak üzere iki rekât ilave edilerek altı rekât sünnet namaz kılınabilir. Şâfiîler ise ikişer rekâtten (iki ayrı selam ile) dört rekât kılınacağı görüşündedirler.

4. Zuhr-i Âhir

Zuhr-i âhir, son öğle namazı demektir. Cumanın bir kısım sıhhat şartları ve özellikle bir yerde tek camide kılınması şartıyla ilgili görüş ayrılıkları, Hz. Peygamber ile sahabe zamanında olmayan zuhr-i âhir namazının kılınması sonucunu doğurmuştur.

Imam Şâfiî’nin açık ifadesine göre, cuma namazı bir yerleşim yerinde ve ancak tek camide kılınır; birden fazla camide kılınmış olursa, imamları kim olursa olsun ilk kılanların cumaları sahihtir, diğerlerininki sahih olmadığı için yeniden öğle namazı kılmaları gerekir. Hangi camide cuma namazının daha önce kılındığı bilinmiyorsa, cemaatin tamamı yeniden öğle namazı kılar. İmam Şâfiîi’den sonra gelen Şâfiî mezhebi âlimleri, bir caminin cemaati almaması durumunda ikinci camide de cuma namazını kılmanın câiz ve sahih olduğu görüşünü benimsemiş, fakat bu takdirde öğle namazını eda etmenin ihtiyata uygun olacağını ileri sürmüşlerdir. Bazı Hanefi âlimleri de ihtiyat gerekçesiyle zuhr-i âhirin kılınmasını uygun görmüşlerdir. Bu tür bir ihtiyata gerek bulunmadığı, şüphe sebebiyle aynı vakitte iki namazın kılınamayacağı, bu görüşün aslının bulunmadığı kanaatinde olan âlimlere göre ise zuhr-i âhir kılınmaz.

Kaynak: Temel islam ansiklopedisi

Dini Siteler

BENZER KONULAR:

• Black Friday (kara cuma) muhteşem Cuma nedir?
• Mescid-i Cuma ne demek? Kısaca
• Cuma nedir? Kısaca
• Cumaya gitmeyen erkek öğle namazı kılabilir mi, ne zaman kılar?
• Cuma namazının farzına yetişemeyen ne yapmalıdır?
• Tümünü görüntüle.
• Dini soru sor cevap al
• Dini soru sor cevap al Sitesi Hakkında Bilgi
• Dini soru sor cevap al “Site Kuralları”
• Dini sorulara hocalar neden farklı cevap veriyorlar
• Dini Soru Sor Hocalar Cevaplıyor
• Tümünü görüntüle.